चेहरा

चेहरा

  तुमच्या चेहऱ्यावरून तुमचे मन वाचता येते. चेहऱ्यावरून लोक भविष्य सांगतात. त्यांचा चेहरा बघण्यासारखा झाला होता. तिचा चेहराच पडला.असं आपण सारखं येता-जाता चेहऱ्यावरून बोलत असतो आणि स्वतःच्या चेहऱ्यावर हात फिरवत असतो. ज्याला दाढी असते तो दाढी कुरवाळतो, ज्याला  मिशी असते तो मिशी सारखी करतो. ज्याला दोन्ही नसेल तो स्वतःच्या गालावरून हात फिरवतो. स्त्रिया घाम पुसतात, स्वतःच्या गालावरून हात फिरवतात, कानातलं नीट करण्याच्या बहाण्याने गालावरून हात फिरवतात. स्वतःचा चेहरा नीट ठेवण्याचा आपण आटोकाट प्रयत्न करत असतो.

     राजकारण्यांविषयी इथे काही बोलायला नको खरं तर. पण मला हे पटलंय की आपल्या संपूर्ण जीवनात राजकारण असतंच.  आज आपण सत्ताकारणाला राजकारण म्हणतो. पण तसं काही नाही. राज्यात, देशात चाललेल्या प्रत्येक घटनेला,प्रसंगाला, त्यामागच्या कारणांना राजकारण म्हणतात. ते सकारात्मक पद्धतीने कसं होईल हे सुद्धा एक प्रकारे राजकारणच असतं . विषयांतर झाले खरे. पण राजकारणी सुद्धा आपला चेहरा लपवतात किंवा त्यांच्या पक्षाचा जो अजेंडा असतो तोच त्यांचा चेहरा असतो.

     असं हे सगळं चेहरापुराण सांगायचं कारण म्हणजे माझं होस्टेल. मी आठवण म्हणून माझ्या होस्टेल मध्ये गेले आणि मला आमच्या गंमतीजंमती आठवल्या. आम्ही सगळ्याजणी नोकरी करणाऱ्या होतो. आमच्या पैकी बऱ्याचजणींना सकाळी दहा वाजता ऑफिस गाठायचं असायचं . त्यामुळे आमची धावपळ व्हायची . त्यात काही अशा मुली होत्या की त्यांना सकाळी सकाळी विशिष्ट मुलीचाच चेहरा पहायचा असायचा. म्हणजे त्यांचा दिवस चांगला जाईल असा त्यांना विश्वास होता. त्यामुळे त्या रूम मधून बाहेर पडतांना टॉवेल घेवून बाहेर पडायच्या.आपल्याला हवा तो चेहरा समोरून येतोय असं दिसलं की त्या त्या चेहऱ्याकडे बघून हसायच्या आणि मगच पुढचं आवरायला घ्यायच्या. काहीजणी तर तो चेहरा ज्या रूम मध्ये राहतो  तिथलं दार ठोठवायच्या .तीच मुलगी दार उघडायला आली तर बरं नाहीतर पंचाईत व्हायची. अशा खूप गंमतीजंमती होस्टेल मध्ये चालायच्या .

     आमच्या बरोबर जरा प्रौढ बाई राहत होत्या. त्यांना संजय दत्त फारच आवडायचा.त्यामुळे त्यांनी संजय दत्तचे मोठं पोस्टर लावून ठेवले होते.त्यामुळे उठल्यावर संजयचा  हसरा चेहरा त्यांना दिसायचा. मग त्या खुश होत असत. त्यांनी त्यांचा प्रश्न असा सविनय सोडवला होता. त्यांना अंघोळीला मात्र वेळ लागत असे. त्यांनी बाथरूम अडवून ठेवू नये व लवकर बाहेर यावे म्हणून आम्ही , ज्यांना घाई आहे अशा तिथेच गप्पा मारत बसायचो.त्यात मुद्दाम संजय दत्तचा उल्लेख करायचो. मग कधी त्याची गाणी लागली आहेत, सिनेमा लागला आहे, अशा चाटा मारत असायचो. आतली कडी उघडण्याचा आवाज यायला लागला की पटकन पळून जायचो. त्या बाई टीव्ही रूम मध्ये जावून बघायच्या की खरच गाणी लागली आहेत की नाही तोपर्यंत आम्ही बाथरूम गाठत असू. आम्ही त्यांची अशी गंमत करत असू पण त्यांनी आमच्यावर खूप माया केली. आम्ही कामावरून जर कधी उशिरा आलो तर त्या आमचे वाळलेले कपडे गोळा करून आण्याच्या, त्यांच्या व्यवस्थित घडी करून ठेवायच्या.आम्ही thank you म्हटलं तर त्या म्हणायच्या, ‘ एक संजय दत्तचा सिनेमा दाखव म्हणजे झालं.’असं म्हणतांना त्या खूप गोड हसायच्या.त्यावेळी त्यांचा चेहरा पाहत रहावा इतका देखणा दिसायचा.अशावेळी मला बोरकरांच्या कवितेची ओळ आठवायची,”  देखणे ते चेहरे जे प्रांजळाचे आरसे, गोरटे की सावळे या मोल नाही फारसे’आम्ही त्यांच्या पेक्षा वीस वीस वर्षाने लहान होतो.त्यांचं दुःख त्या कधी बोलून दाखवत नसत.पण कळत असे त्यांचे एकाकीपण.हे  एकाकीपण त्यांना परिस्थितीमुळे आलं होतं की , त्यांना कोणी बळजबरीने स्वीकारायला लावलं होतं,की त्यांनी आपणहून स्वीकारलं होतं कोण जाने. संजय दत्त मागचा हा त्यांचा चेहरा असा कधी कधी आम्हांला दिसत असे.

    होस्टेल मधील ज्या मुलींना सकाळी सकाळी विशिष्ट चेहराच पाह्याचा असायचा , त्या जर आम्हांला कधी भेटल्या तर आम्ही त्यांना म्हणायचो,

“ मेरे चेहरे पे क्या जादू है”

किंवा

“चेहरा क्या देखते हो ,दिल में उतर कर देखो ना’

    आमच्या अशा टवाळीने त्या अधिकच चिडायच्या.मग आमचा चेहरा कधीच दिसणार नाही याची काळजी त्या घ्यायच्या.

     आज मी पाहिलं तर होस्टेलचा चेहरा-मोहरा पार बदलला आहे. पूर्वी आठ वाजे पर्यंत बाहेर राह्यची परवानगी होती.नर्सेसना त्यांच्या दवाखान्यातून शिफ्ट चे पत्र आणावं लागत असे.पण आता बहुतांशी मुली बीपीओ ट काम करतात.आय टि क्षेत्र विस्तारत आहे.त्यामुळे होस्टेल रात्री सुद्धा जागंच असतं .नवीन येणाऱ्या मुली आता होस्टेलचा मूळ शांत आणि सुरक्षेचा चेहरा बदलतील. तो अधिक वेगाचा आणि आधुनिक होईल.अर्थात असा वरवरचा कितीही बदल झाला ,नवीन रंग रंगोटी झाली, सुरक्षेची विविध साधन आली तरी आपण आतून अधिक मजबूत आणि उदार होत आहोत का? आम्ही सुरक्षेच्या नावाखाली चिखलात स्वतः ला रोवत नाही ना? हे ही पाह्यला हवं. मग आमचा स्वतःचा आणि रक्षकांचा चेहरा लक्षात येईल. असं वाटतं . 

मौन

मौन

     मौन म्हणजे शांत बसणे , न बोलणे, गप्प राहणे.एवढाच अर्थ मला माहित होता. घरच्या घरी मौन ठेवण्याचा कितीही प्रयत्न केला तरी ते होत नसे.प्रत्येक गोष्टीवर प्रतिक्रिया दिली नाही तर जणू माझं अभिव्यक्त स्वातंत्र धोक्यात येईल असेच मला वाटत असे.
   मौन पाळणारी फारशी माणसं मला माहित नव्हती.काही माणसं जेवतांना बोलत नाहीत ,पण ते खाणाखुणा करून जाम त्रास देतात. त्यांच्या बरोबर जेवायला बसल्यावर आपल्याला त्यांच्याकडेच सारखं बघावं लागतं.मौन म्हटल्यावर मला गांधीजींच मौन आठवलं. ते त्या काळात कोणाशीही बोलत नसत. मी वर्धाला त्यांच्या आश्रमात गेले होते तेव्हा तिथे जेवणाच्या खोलीत एक पाटी लावलेली होती.त्यावर लिहलेलं होतं,जेवणा बद्दल काही सांगायचे असेल तर नंतर एक चिठ्ठी लिहून द्यावी. प्रत्यक्ष कोणालाही काही सांगू नये.म्हणजे स्वयंपाक करणाऱ्या व्यक्तीला वाईट वाटणार नाही.म्हणजे शांत बसून समोर आलेलं अन्न शांतपणे  खाणं  आलं .तेव्हापासून मला मौनाचे जास्तच आकर्षण वाटू लागले.आपणही एकदा मौन पाळले पाहिजे असे वाटत होते पण ते कसे साध्य होणार हे माहित नव्हते.

     आपल्याला गांधीजी आणि विनोबा भावे यांचेच मौन माहिती आहे. इतर हजारोंच्या संख्येने असणारे बाबा लोक दुसऱ्याला मौन पाळायला सांगतात. स्वतः मात्र काहीही फेकत असतात. गांधीजी आणि विनोबाजी ही  खऱ्या अर्थाने महान माणसे.मला त्यांच्या सारखे कठोर मौनात  रहाणे कसं जमणार? शिवाय घरातील माझी माणसे? येणारी जाणारी, पत्ता विचारणारी? विक्रेते यांना मी मौनात आहे हे कसं कळणार?पण तरीही मला मौन पाळायचे होते. म्हणून मी विपश्यनेचा मार्ग निवडला. दहा दिवस तिथे रहायचे आणि मौनात रहायचे.

     मी ज्या दिवशी त्या शिबिराला गेले तेव्हा तिथे सांगितले की , मौन म्हणजे बोलणे तर बंदच ,पण त्याच बरोबर खाणाखूणा ,स्मित , डोळ्यांची उघडझाप हे काहीच करायचे नाही. फक्त श्वासावर लक्ष ठेवायचे.तिथे आलेल्या सगळ्याजणी माझ्या सारख्या नवीन होत्या. त्या त्यांच्या मैत्रिणींबरोबर आलेल्या होत्या. मी एकटीच गेले होते. मला त्यांच्या जवळ जावून बोलावेसे वाटायचे.मग मी विचार करायचे की , आता बोलणं गरजेचे आहे का?या सगळ्याजणी मला इथे भेटल्या नसत्या तर मी काही त्यांना शोधून काढले नसते.तर आता शांत रहायचे.बाहेर आणि आत काय चालू आहे हे फक्त बघायचे. पहिल्या दिवशी मला त्रास झाला.शब्द पार ओठापर्यंत येऊन पोहचायचे आणि मग त्यांना कळायचे की , बाहेर येण्याची गरज नाही.

   मग माझ्या लक्षात आले की, काहीवेळेस म्हणजे बहुतांशी वेळा मी उगीचच बोलत असते तेवढे बोलण्याची गरज नाही.बघा मौन होते त्यामुळे माझी निरीक्षण शक्ती वाढली.मला इतर लोक कसे बोलतात हे ही आठवले.लोकांचे चेहरे मी वाचू लागले.

    आपल्या अवतीभवती लोक सतत बोलत असतात. प्रत्येकाची बोलण्याची तऱ्हा वेगळी असते.कोणी इतके घाईत बोलतात   की, शब्दांचे पाय एकमेकांत अडकून ते एकमेकांवर आदळतात.समोरच्याला फक्त एक आवाज येतो बस.तर काहीजण एक शब्द आत्ता तर दुसरा शब्द एक की.मी. अंतर चालून झाल्यावर. मध्ये एक मोठी शांतता.तर काहीलोक माझ्याशी बोलत आहेत की समोरच्या सोफ्याशी मला कळत नाही.मग मी सोफ्यावर जावून बसले तर ते खुर्चीकडे पाहतात. ही माणसे कधीही डोळ्यात डोळे घालून बोलत नाही.काही लोक तर निष्कारण आपण खूप महत्वाचे आणि समाजाचे भले करणारे बोलत आहोत असे तावातावाने कपाळावर आठ्या पाडून बोलतात. काहींना फक्त सूत्र सांगायची सवय असते.आपण बाकी गणित सोडवत बसायचे.

    दहा दिवस मौनात रहाण्याचा मला खूप फायदा झाला.मी लोकांचे बोलणे अधिक लक्षपूर्वक ऐकू लागले.त्यावेळी मला जाणीव झाली की आपण खूप वेळा निरर्थक बोलत असतो.सोलापूरला आमच्या शेजारी होते,ते बोलत असतांना प्रत्येक दोन तीन शब्दा नंतर ,’काय आलं का लक्षात ? असं विचारायचे.माझ्या मुलाचे शिक्षक होते ते नेहमी ‘साधारणतः ‘ असे म्हणायचे.मुलगा लहान होता त्यालाही तशीच सवय लागली होती.काहीजण तर अरे व्वा! असं म्हणून आपल्याला गोंधळून टाकतात.

    मौनाने मला शहाणं करण्याचे व्रतच घेतले.आपल्यातलं क्षुद्रत्व समजण्यास मदत केली.आजूबाजूला शब्दांचे डोंगर उभे करणारी माझ्या सारखी सामान्य माणसे तरहोतीच पण  नेते मंडळी मोठ्या प्रमाणावर होती.खरच ह्या शब्दांचा प्रत्यक्ष कचरा झाला असता तर ?म्हणजे कागद, भाजीपाला,इतर प्लास्टिक,इतर नको असलेल्या वस्तू,ज्या आपण कचरा कुंडीत फेकतो तसा कचरा. जो जागा व्यापतो.अशी जागा शब्दाने व्यापली असती तर  आपल्याला रहायला जागाच राहिली नसती.आपण विनाकारण घरात, बस मध्ये, रस्त्यावर मधोमध गाड्या उभ्या करून,व्यासपीठावर,शब्द फेकत असतो.ते कितीतरी वेळा उपद्रवी,दुबळे आणि निष्क्रिय असतात.पण आपल्याला वाटते की आपल्या हालचालींनी त्यांना जिवंत करू.मग आपण जोरजोरात हालचाली करतो. नाहीतर त्या शब्दांवर जोर देतो आणि बोलत सुटतो.

   आपण ऐतिहासिक वास्तू पाहायला जातो तेव्हा तर बोलण्याचा अगदी कळस करतो. त्या वास्तूचा अनुभव न घेता आपली छाप त्यावर मारायला बघतो.तिथे बोलून गोंधळ माजवतो.खरं तर असं आणि इतकं बोलणाऱ्याला काही शिक्षा करायला हवी.म्हणजे न बोलण्याची वगैरे.

  मौनात असलं की निसर्गातील भाषा कळायला लागते.फुलणाऱ्या फुलात, हिरव्यागार वनराईत भाषेचे सौंदर्य लपल्याची जाणीव होते.ते आपल्या रंगाने,  गंधाने एकमेकांशी बोलतात.वारे  ही आपल्याशी बोलत असते.निसर्गाकडे  शब्द नाहीत पण आपण शांत असलो की आपल्याला कळते त्याला काय म्हणायचे आहे ते.पण तेवढा अवसर आपण स्वतः ला देत नाही आणि इतरांच्या अवकाशवरही आपण गोंधळ घालतो.

सण ,उत्सवाच्या वेळी तर विचारायलाच नको.मोठ मोठ्या आवाजात बोलणे, गाणी वाजवणे.त्याबद्दल कोणी चुकून काही म्हटले तर आमची अस्मिता लगेच दुखावते. काय असते ही अस्मिता? ती फक्त सण , उत्सव आणि त्या समाजातील थोर व्यक्तींच्या जन्म , मृत्यूदिनीच का असते? आपण रस्तावर आलो म्हणजे आपण काहीतरी करतो आहोत हे इतरांना सांगण्यासाठी आपण असे करतो का?आतून आपण सुधारत आहोत का?खरच आपल्याला अस्मिता आहे? एखादा सण, उत्सव,आपण डॉल्बीच्या कर्कश आवाजात जेव्हा साजरा करतो तेव्हा मात्र आपली माणसं काय म्हणत आहे हे ही जसं आपल्याला कळत नाही तसंच आपलं मन नक्की काय बोलत आहे हे ही ऐकू येत नाही.थोडं तरी शांत व्हा आणि दुसरं काय म्हणत आहे हे ऐका तरी .ही माझी विनंती आहे.’आवश्यक असेल तरच बोला.’आपण एकमेकांना समजून घेऊ या.

शोध

  ज्या काळात ,ज्या समाजात , ज्या वर्गात, ज्या कुटुंबात आपला जन्म होतो त्यातून जगण्याकरता बरेच काही  मिळते. पण ते पुरेसे नसते. विशेषतः  सामाजिक आणि वैयक्तिक संक्रमण काळात त्याचा अपुरेपणा जास्त जास्त जाणवू लागतो. तो  जाणवल्यावर जी अस्वस्थता निर्माण होते  ती वाढता वाढता कधी ती तुमच्या आयुष्याला मुळापासून हादरा देते, अशावेळी तुम्हांला  चौकटीबाहेरचा आधार शोधावा लागतो. तो आधार कधी एखादी व्यक्ती असते, एखादी विचारप्रणाली असते किंवा एखादे पुस्तक असते. मग आपण त्या पुस्तकाला आपल्या मिठीत घेतो, आपलेसे करतो, सामावून घेतो. त्यातून मिळालेल्या नवीन उर्जेने प्रेरित होवून दुसऱ्या पुस्तकाचा शोध घेतो.

  अवघ्या विश्वाविषयी --- त्यातल्या सगळ्या बऱ्यावाईटा सकट ---आजही मला लहान मुलासारखी निरागस कुतूहलाची भावना टिकवून धरता आली आहे. त्यामुळे उत्सुकतेने आपोआपच वाचन होते.

     या वाचन आणि लेखनाने मला काय दिले याचा मी विचार करते तेव्हा लक्षात आले की, मी स्वतःच अंशाअंशाने स्वतःला मुक्त करायला शिकते आहे. अंतर्विरोधाशी मुकाबला करीत हे साधता आले तर पाहायचे.माझ्या मनात त्याबद्दल काय आहे याविषयी आज मी लिहित आहे.

      मी विवाहित स्त्रीवादी आहे.म्हणजे नेमके काय?तर दोन दिशांमध्ये माझी ओढाताण होते. एका बाजूला परंपरागत मुल्ये,संकेत,रीतीरिवाज ,आणि दुसऱ्या बाजूला स्त्रीवादी विचारप्रणालीशी असलेली माझी बांधिलकी- विश्वास म्हणू हवे तर.मला रीतीरिवाजांत एक प्रकारची सुरक्षितता ,स्वस्थता जाणवते.पण या रीतीरिवाजांनीच स्त्रीला दुय्यम नागरिकत्व दिले, ही गोष्ट आवडत नाही. मला पुरुषाशी असलेले दिर्घकालीन ,दृढ नाते आवडते,पण तिला कुणी ‘अर्धांगी’ म्हटले, की मला  आवडत नाही.पूर्ण पुरुष असतो, मग पूर्ण स्त्री का नाही?मला कुटुंब, कुटुंबातील विविध नात्यांनी आपल्याजवळ आलेली माणसे हवीशी वाटतात.इथे मला माझ्या स्त्री वादी  विचारांनी खूप मदत केली. माझी आई,बहीण,आत्या, मावशी काकू  आणि माझ्या सासवा, नणंदा ,जावा यांच्या कडे मी व्यक्ती म्हणून पाहायला शिकले.कोणाच्याही वागण्याचे विश्लेषण करतांना त्यांच्या आतल्या अंतर्विरोधाचा मी विचार करू लागले.आणि त्यातून मी त्यांना किती समजून घेऊ शकले ते माहित नाही पण मला स्वतःला समजून घेण्याच्या प्रक्रियेत मी अधिक सजग झाले.मग मात्र मला स्त्री वादा पेक्षा मानवतेची कल्पना अधिक व्यापक आहे, हे पटले.पण तरीही  माझ्या मनात प्रश्न येतो की,या जाणीवा बऱ्याच आधी झाल्या असत्या, तर त्यामुळे चित्र फार बदलले असते का? हे अंतर्विरोध नाहीसे झाले असते का? मला तसे वाटत नाही. कारण तो स्त्री जाणीवेचाच एक शाश्वत भाग आहे.मला वाटते आपल्याला मुळे ( रुट्स )हवी असतातच.पण त्या मुळांनीच जर करकचून बांधले ,तर म्हणजे A married feminist wants roots,but doesn’t want to feel rooted”. पण त्यातील अमुक बंधने नकोत, या भावनेतून तर विविध प्रकारचे अंतर्विरोध तयार होतात.

  तरीही प्रश्न राहतोच,मग याला मार्ग कोणता? मार्ग एकच. गुंता सोडवत राहायचे,आपले कुटुंबाशी, व्यवसायाशी, समाजाशी असलेले नाते शोधत राहायचे. समांतरपणे  शरीराशी- आणि फक्त स्वतःशी असलेले नातेही. कारण ते अधिक महत्वाचे. तो शोध लागत राहिला, तर मग फार ओढाताण होणार नाही. फार तुटल्यासारखेही वाटणार नाही. हा शोध घेणे सोपे नाही. त्यामुळे सापडलेले मार्ग नि:शंकपणे चोखाळणे हे ही सोपे नाही.हे ठाऊक असले, तरी थांबायचे नाही.मला वाटते शोधातूनच आपले दुभंगलेपण,गोंधळलेपण कमी होत जाईल. विरोधातून विकास साधत जाईल.जीवनाच्या या वाहत्या प्रवाहात आपणही अखंडपणे बदलत राहावे आणि अखेर कुठेतरी आपल्या ‘स्थायी’पणाला भिडावे. तसे कधीतरी घडेल या विचारानेच मी फार सुखावते, थरारून जाते.

. खरं स्वातंत्र्य

     “ स्वतःच्या आरोग्याची काळजी घ्यायला तिला सांगा ‘असं मिलिंद  त्याच्या  डॉक्टरला सांगत होता.असं म्हणतांना तो सानिया  कडे बघत होता.नंतर तो  तिला म्हणाला की, “प्रेमाने  तुझी आरोग्याची काळजी घेण्यास  सांगणे हा माझा हक्कच आहे.” हे ऐकून पहिल्यांदा तिला बरे वाटले आणि नंतर तो तिला डॉमिनेट करत आहे असे तिला वाटले.जेव्हा ती अलेन ला त्याचे जेवण वेळेवर घ्यायला सांगा,असं डॉक्टरांना सांगायला सांगते तेव्हा तो तिचे हे त म्हणणे तो मान्य करतो.पण याऐवजी जर ती म्हटली की,’माझे वडील एवढे काम करायचे पण ते तुझ्या सारखे नव्हते.ते वेळेवर जेवायचे ,तू का वेळेवर जेवत नाही? तर मग अलेनचा  चेहरा हा सगळ्या शहरात लांबोडा होतो.त्याला वाईट वाटते.

   आपण आपल्यावर लागलेली लेबलं स्वीकारू शकत नाही,हाताळू शकत नाही.त्या शिक्कां बरोबर आपला  अहंही गुंतलेला असतो.ते आपल्या  मनाच्या जवळ जातात.लेबल लावून  जे बोलले जाते ते फारसं चांगलं नसतं.म्हणून तर आपण लहान मुलांना लेबल लावू नका असं सांगत असतो.

  जर आपण आपल्या जोडीदाराला हे सांगितलं,” हिरव्या पालेभाज्या तुझ्यासाठी चांगल्या आहेत” तर तो त्या घेईल. त्या ऐवजी जर आपण  म्हणालो की,” पूर्ण शाकाहारी असल्या कारणाने मी तुला सुचविते तू पालेभाज्या खायला सुरुवात करावी” तर तो तुमच्याशी वाद घालेल.लेबल “शाकाहारी” अडचण उभी करते.

   जर आपण  म्हटलं,” क्षमा कर ज्यांना ,ज्यांनी दुखावले आहे त्यांच्यावरही प्रेम कर”तुमचे हे म्हणणे तो मनावर घेईल.पण जर आपण त्याला  सांगितलं,” खरी धार्मिक  म्हणून मी तुला  विनंती करते  की, त्या व्यक्तीला  क्षमा कर आणि शत्रूवर सुद्धा प्रेम कर” तर मग तुम्ही त्याचा लगेच शत्रू व्हाल. “धार्मिक  “ या लेबल मुळे समस्या निर्माण होईल.

   आपण आपल्या पत्नीला /जोडीदारणीला म्हणालात की ” आपली विमानतळ सुद्धा व्यवस्थित व्हायला हवीत” ती हे  म्हणणे मान्य करेल.पण जर तुम्ही तिला सांगितलं की,” सिंगापूरला राहतो आहे म्हणून  मला माहित आहे की विमानतळ किती व्यवस्थित असू शकतात ते.मला असे वाटते की आपलेही विमानतळ हे तसेच व्हायला हवे होते” आणि अशावेळी तुम्हांला देशा बाहेरचे समजले जाते.

    हा मानवी स्वभाव आहे.माणूस जेव्हा लेबलांना धैर्याने सामोरे जातो तेव्हा ,त्याच्यावर त्याचा काही परिणाम होत नाही.पण जेव्हा तो बचावात्मक पवित्रा घेतो तो स्वतःला सिद्ध करत राहतो. लेबल आपल्याला आपल्यात काही कमी आहे अशा भावनेचे दुःख देतात.

        आपल्याला  लेबलची काय गरज असते? एखादी विशिष्ट जागे मुळे/पदामुळे आपला  गौरव होती की आपल्या  मुळे त्या पदाचा गौरव होतो?खुर्चीला आपली  गरज आहे की आपल्याला  खुर्चीची गरज आहे?जर विशिष्ट लेबल मुळे आपण  ओळखले जाणार असू  तर त्या शिवाय आपण  काहीच करू शकणार नाही.जो लेबलच्या सहाय्याने जगतो त्याचे नातेसंबंध हे खोलवर नसतात.जर आपण  त्या लेबलला काही मूल्य दिलं तर आपल्याला  लेबलची गरज भासणार नाही.मग ती एक चांगल्या नातेसंबंधाची सुरुवात होईल.

    एक माणूस गुरु कडे आला,आणि म्हणाला,गुरुजी मला तुमचा शिष्य करून घ्या”त्यांनी विचारले,तू कोण आहेस? त्याने त्याचे नाव सांगितले,ते म्हणाले,”अरे हे तर तुझे नाव आहे,”मग त्याने सांगितले की मी व्यावसायिक आहे” तो तर तुझा उद्योग आहे,गुरुजी म्हणाले.ते सोडून तू कोण आहेस ते सांग ?तो म्हणाला,” मी पुरुष आहे” ते तर तुझं लिंग आहे” ते सोडून तू कोण आहेस ते सांग? तो म्हणाला,” गुरुजी मला माहित नाही मी कोण आहे ते? यावर गुरुजी म्हणाले,हे योग्य आहे,आता खरी सुरुवात होवू शकेल.जेव्हा तुम्ही तुमची सगळी लेबल टाकून देतात आणि तुमचे तुम्ही असतात तेव्हा शोध घेण्यास सुरुवात करू शकतात.तुमचे व्यवसायाचा उपयोग एखादा पुजाऱ्याकडे होवू शकतो.

  स्वतःला आणि इतरांना सुद्धा त्याचे लेबल टाकून देण्यास मदत करायला हवी.आपण आपले .असणे  पुरेसे असतो.हिच  प्रत्येक गोष्टीची सुरुवात आहे.जेव्हा आपण आपले  पुरेसे असतो  तेव्हा त्याला स्वातंत्र्य म्हणतात,खरं स्वातंत्र्य.

दुपार

    “दुपार” कसा वाटतो हा शब्द?.असं मी बस मधल्या माझ्या शेजारणीला  विचारलं , तर तिने (स्वतःच्या ) कपाळावर( स्वतःच ) आठ्या आणल्या आणि  माझ्याकडे पाहिले. त्यामुळे मला समजले स्वनिर्मिती (आठ्या )ही अशी एक गोष्ट आहे जी आपल्या आतच असते. तिच्या उस्फुर्त निर्मिती कडे पाहून क्षणभर मला तिचा हेवा सुद्धा वाटला. वाटल की चित्रकलेच्या वर्गात “दुपार” ची चित्रनिर्मिती करण्याच्या विषय न देता हा सोपा विषय दिला असता तर? पण “आठ्यांचे “चित्र काढणे हे कपाळावर आठ्या आणण्यापेक्षा काहीसे अवघडच आहे. पण तरीही तिच्याजवळ दुपार होती आणि तिने मला तिच्या पद्धतीने दाखवली.मी तिला मनापासून धन्यवाद दिले.कारण तिच्यामुळे मी दुपार कोणकोणत्या रुपात पाहू शकते हे मला कळले.

   एरवी “दुपार “ या नैसर्गिक घटनेकडे मी शब्द म्हणून पाहत होते. कधी कधी तिच्यापासून जो त्रास होत असे त्याचे वर्णन मी शब्दात करत असे.पण त्याचे  चित्र माझ्या दृष्टीने  पाहिले नव्हते. म्हणून वहिनीने जेव्हा  चित्रविषय “दुपार” सांगितले तेव्हा माझ्यापुढे आला “टळटळीत “हा शब्द,नंतर कडकडीत,शांत,भकास,दुपारची ही  शाब्दिक विशेषणे आणि वर्णने माझ्या अनुभवांना धरून येत होती.पण ती तेवढीच पुरेशी नव्हती.अर्थात काहीशा प्रयत्नाने ती अप्रतिम अशी जमली असती.पण त्या दुपारच्या अनुभवाचे वर्णन जे मी शब्दाने उभे करू शकत होते ते मी स्वतःच्या हाताने  चित्र काढण्यासाठी  मी पाहिले नव्हते. याची स्पष्ट जाणीव मला झाली.मग हळू हळू हे ही कळले की  त्यांच्यातले रंग मी बघितले नव्हते. त्यांच्या शाब्दिक रंगाचा खेळ माझ्या आसपास होता पण त्यातले आकार आणि रंगाचे खोल स्तर तर मी अनुभवलेच नव्हते.मी दुपार या शब्दाच्या चित्राला घाबरले होते. आपण उगीच यात पडलो असे वाटायला लागले होते कोणाला विचारावे तर ते ही शक्य नव्हते.पण आशा माझा हात कधी सोडत नाही म्हणून लगेचच मनात विचार आला ,आता  पडलोच आहोत  तर जसे जमेल तसे पूर्ण प्रयत्नांशी करून बघू. एका चित्रासाठी मी माझ्या विचारांचा लंबक नाही पासून हो पर्यंत जोरजोरात फिरवत होते. शेवटी तो हातात धरून मी म्हटले स्वतःशीच “मला हे चित्र काढायचे आहे” असं म्हणतांना मला स्पष्ट जाणीव होती की ,’माझ्या बोटात अजून ती जादू नाही”चित्र काढायला मी शिकत आहे.चित्र काढण्याचे जेव्हा ठरवले तेव्हा दुपार माझ्या समोर वेगवेगळे रंग घेवून  येवू लागली.म्हणजे तिला रंग होते पण मी आज तिच्याकडे अधिक सजगतेने बघत होते.

     दुपारी बस पुलाखालून जात होती ,त्यावेळी मला कळलं की यावेळी रस्त्यावर गर्दी नसते आणि पुलाखाली काही माणसं बिनधास्त डुलकी घेत होते.. गाड्यांचे आवाज येत होते ,अंगावर धूर आणि धूळ दोन्ही उडत होते पण ते गाढ निद्रेत होते.आज आत्ता मला या सगळ्याचे एका विशिष्ट चौकटीतले चित्र दिसत होते.कुठून कसे चित्र पाहायचे, ते आपल्याला कोणत्या चौकटीत बसवायचे आहे आणि ती चौकट आपल्याला झेपणार आहे की नाही हे सुहास वहिनी जे क्लास मध्ये सांगत असते ते आताशा जरा कळू लागले होते.पण हे एवढेच पुरेसे नव्हते. त्याच्या पुढचा प्रवास मला घाम आणणार होता.असंच मला वाटत होते.

    दुपारच्या वेळी बसमधून उतरतांना फारशी घाई नसते. आम्ही सावकाशपणे गाडीतून खाली उतरत होतो.रिक्षा निवांतपणे उभ्या होत्या.काही रिक्षावाले आपापल्या रिक्षेत झोपले होते.फळ विक्रेता संध्याकाळची तयारी करत होता.तो फळं वैशिष्ट्यपूर्णरीतीने मांडत होता. त्याची बायको पाण्याची बादली आणून ठेवत होती.तिच्या अंगावर चमचमणारी डोळ्यात भरणारे रंग असणारी साडी होती. तिच्या कपाळावर सिंदूर होता. तो उन्हामुळे काळपट झाला होता आणि ओघळत होता.आजची दुपार मला हे काय दाखवत होती.माझंच मला आश्चर्य वाटत होते.

      रस्त्यावर एका घरा शेजारी असणाऱ्या झाडाच्या आडोशाला मुली सागरगोटे खेळत होत्या.वर उडणाऱ्या सागरगोट्या कडे त्यांचे आशेने बघणे आणि त्याच बरोबर हातात अचूक पकडण्याचे त्यांचे कसब मला मोहवून टाकत होते.मी मनातल्या मनात त्या खेळात भाग घेतला तर सागरगोट्या बरोबर मी ही वेगळ्याच विचारात गुंतले आणि शेवटी त्या  हाता बाहेर पडल्या .या दुपारीने मला अगदीच शहाणे करून सोडायचे ठरवले की काय?कोणाला कधी आणि कसे शहाणपण येईल हे काही आपल्या हातात नसते.ओट्यावर बायका गहू चाळत होत्या.नेहमीचे दळण असणार हे. गप्पा मारत मारत काम चालले होते.थोडे पुढे गेल्यावर केस विंचरणे आणि उवा काढण्याचे काम मन लावून चालले होते. आमच्या कॉलनीत पाण्याची लगबग चालली होती.कोणी हिरामणशी बोलत होते तर कोणी बागेला पाणी घालत होते.कोणी टाक्या भरत होते.अजून रस्त्यावर पाणी आले नव्हते.

   रिक्षाचा भोकाड पसरल्या सारखा आवाज आणि धूर दिसत होता. शाळेतील मुलं घरी आनंदाने आली होती.रिक्षेत भरपूर मोकळी जागा होती.पण मला फक्त रिक्षावाल्याचे पाय दिसत होते.लांबसडक पायाचा तळवा.घोट्यापर्यंत दिसत होते. त्याचा चेहरा मला दिसलाच नाही.अचानक मला अशा लांबसडक अनवाणी पायांची आठवण झाली.पंढरपूरला मी हे पाय पाहिले आहेत, एका दुकानदाराच्या दुकानात त्यांची फ्रेम होती. हो ते हुसेन साहेबांचे पाय होते.हुसेन साहेब पंढरपूरचे आहेत.त्या माणसाचा त्यांच्यावर पार जीव होता.

  अशी ही दुपार मला हुसेन साहेबांचा साक्षात्कार घडवणारी.मला तर मजा आली. हे मी आज म्हणते आहे कारण उद्या माझ्या समोर काय आव्हान आहे हे मला माहित नाही.

डेस्टिनेशन सेवाग्राम

  












“अपनी आवश्यकताए बढाते रहने की पागल दौड में जो लोग आज लगे है; वे निरर्थक मान रहे है की, इस तरह खुद अपने स्वत्व में, अपने सच्चे ज्ञान में वृद्धी  कर रहे है. उन सबके लिए “हम यह क्या कर बैठे”? ऐसा पुछने का समय एक दिन आए बगेर रहेगा नही. एक के बाद एक अनेक संस्कृतियां आयी और गयी, लेकिन प्रगती के बढाई के बावजूद भी मुझे बार बार पुछने का मन होता है की यह सब किसलिए ? इसका प्रयोजन क्या? डार्विन के समकालीन वालेस् ने कहा की, तरह तरह की नयी नयी खोजो के पश्चात पचास वर्ष में मानव जाती की नैतिक उंचाई एक भी इंच बढी नहीं. तोलस्तोय ने यही बात कही. इसामसीह, बुद्ध और मोहम्मद पैंगबर सभी ने एकही बात कही है.”

                                                    म. गांधी

   हे सर्व म. गांधीच्या सेवाग्राम येथील कार्यालयाच्या बाहेर बोर्डावर हिंदी आणि इंग्लिश मध्ये लिहीलेले आहे. आज आपण सर्वजण त्याच समस्येला तोंड देत आहोत. आम्हीही या पागल दौड मधून थोडं थांबू शकलो. पण या पागल दौड मधून मुळातच नसलेल्या काही व्यक्ती तिथे भेटल्या. गांधीजीनी सांगितल्याप्रमाणे ते आचरण करत आहे. बाहेरच्या धावत्या जगापासून लांब राहून स्वतःला नक्की काय करायचं आहे हे त्यांना लवकर कळल्यामुळे त्या स्थिर नजरेने आणि बापूजींच्या विचाराने जगाकडे पाहण्याचा प्रयत्न करतांना दिसतात.

  आम्ही सेवाग्राम पोहचलो तेव्हा रस्तावर आदल्या दिवशी उडालेल्या दिवाळीच्या फटाक्यांच्या खुणा आजूबाजूला दिसत होत्या. पण जसजसे बापुकूटीच्या दिशेने गेलो तसतसा शांत झालेला रस्ता अनुभवता आला. खुद्द बापूजींच्या आश्रमात गेलो तेव्हा प्रत्येकजण स्वतःची कामे शांततेने करत होता. तिथे कोरीयाहून तरुण मुलं-मुली आले होते. ते वर्षातून तीन वेळा ८-८ दिवसांची भेट देतात. तिथेच राहतात. आश्रमाच्या पद्धतीने जीवन जगतात. शिवाय गांधीजींचे विचार आजच्या काळात कसे उपयोगी आहेत याचा अभ्यास करतात आणि चर्चेद्वारे एकमेकांना सांगतात.

   आश्रमात गांधीजी जेव्हा सर्वप्रथम आले तेव्हा ते ज्या ठिकाणी राहिले ती जागा आजही तशीच सुव्यवस्थित ठेवलेली आहे. घराच्या पांढऱ्या मातीच्या भिंती, जमीन आणि लाकडी खांब हे त्याच परिसरात उपलब्ध असणाऱ्या साधनांपासून बनवलेले आहे. त्याला ‘आदिनिवास’ असे म्हटले जाते. आपण त्या ठिकाणी शांत बसू शकतो आणि आपल्या आतल्या आवाजाला साद घालू शकतो. काहीशा प्रयत्नाने तो आपल्याला नक्कीच ऐकू येईल. पण त्यासाठी प्रयत्न हवेत. कारण आजच्या गोंगाटाच्या काळात त्याला आपल्या सादेची सवयच नाही. म्हणून रोजच्या हळूहळू प्रयत्नाने तो आपल्याला निश्चितच ऐकू येवू शकतो. ‘आदिनिवास’ सारखेच ‘बा’ कुटी ही तिथ आहे. त्यांचे न्हाणीघर, त्यांनी वापरलेल्या वस्तू, गांधीजीचे ‘बा’ ला लिहिलेले पत्र ज्यात “तुझ्याशिवाय मी असूच शकत नाही” हे सांगितले आहे. तसेच त्यांनी “बा” ची केलेली सेवा याचेही वर्णन तिथे लिहिले आहे. तिसरी कुटी आहे- बापूजींचे दप्तर. तिथे पुस्तके ठेवलेली आहेत. ते वापरत त्या वस्तू- उदा.-दगडाचा पेपरवेट,-पेनपात्र इ. एका कुटीला ‘आखरी निवास’ म्हटले आहे. गांधीजी स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर उसळलेली दंगल शांत करण्यासाठी इथून गेले ते परत आलेच नाहीत. ह्या सगळ्या कुटी मध्ये आपण बापूजींना अनुभवू शकतो. कारण आपण त्यांच्या बद्दल वाचलेलं असतं आणि एका ऐतिहासिक वस्तुत उभे असतो.

   एका साध्या माणसाने आपल्या सोप्या सहज वाटणाऱ्या पण आचरण्यास अवघड अशा विचारानी सारा देश ढवळून काढला. जगाला अचंबित केले. कोणती शक्ती होती त्यांच्याजवळ? या विचाराने आपण त्यांच्याविषयी अधिक जागृत होतो. ते फक्त राजकारणासाठीच केवळ आपला आदर्श ठरत नाहीत, तर पार स्वयंपाक घरापर्यंत ते आपल्याला आदर्शवत वाटतात. जेवतांना कोणते नियम पाळायचे हे त्यांनी सांगितलेले आहेत. ते तिथल्या जेवणघरात लिहून ठेवले आहेत. साध्या गोष्टी पण त्याचा समोरच्या माणसावर कसा परिणाम होईल याची अचूक जाण त्यांच्या जवळ होती. अत्यंत साधं जेवण, शिवाय त्या आश्रमाच्या शेतात पिकलेला भाजीपाला, धान्य यांचा योग्य वापर तिथे होतांना दिसतो. गांधीजी म्हणत की एखादी भाजी कच्ची राहिली असेल तरी ती तशीच सोडून द्या. त्यामुळे तुम्ही काही अर्ध पोटी राहणार नाही. जेवणात काय कमी आहे किंवा त्रुटी आहेत हे नंतर चिठ्ठी लिहून त्या व्यक्तीजवळ सांगा. पानावरच रागवू नका. आज घराघरातल्या सर्वांनी ही सवय अंगिकारली पाहिजे. नाहीतर आपल्याला जेवणावर टीका-टिप्पणी करण्याची कोण घाई होते. तीच तत्परता मात्र आपण कौतुक करण्यावेळी दाखवत नाही.

    आश्रमात पहाटे ४.४५ वा. प्रार्थना होते. त्या प्रार्थनेत संस्कृत श्लोका बरोबर, मुस्लीम, ख्रिश्चन या धर्मातील प्रार्थनांचाही समावेश आहे. पहाटेच्या वेळी नुकतेच उजाडायच्या वेळी सर्वत्र शांतता असतांना म्हटलेली प्रार्थना हा एक चांगला अनुभव आहे. आपण ज्या रस्त्यावरून जाणार आहोत त्या रस्त्यावर गांधीजींच्या या प्रार्थना सोबत करतात असे वाटते.

   आश्रमात  सकाळी ७ वा. नाष्टा असतो. नंतर आपण आश्रमाच्या कामात मदत करायची. शेतात, गाईचे करण्यासाठी, स्वयंपाकघरात किंवा इतर ठिकाणी मदत करायची. ते आपल्याला सांगत नाहीत. आपण होवूनच ती करायची. नंतर ११वा. जेवण १२वा. विश्रांती. नंतर परत काम. ५ वा. जेवण. संध्याकाळी ५.३०ला प्रार्थना असते. असा सर्वसाधारण दिनक्रम तिथे आहे. वेगवेगळ्या धर्म-जातीतील लोक तिथे सतत भेट देत असतात. उत्सुकतेने आपले प्रश्न तेथील कार्यकर्त्यांना विचारतात. ते ही त्यांचे समाधान करण्याचे प्रयत्न करतात. अन्यथा कोणत्या पुस्तकात याबद्दल लिहिले आहे ते सांगतात. तेथे राहणारे कार्यकर्ते हे देशाच्या विविध भागातून आलेले आहेत आणि तरुण आहेत. ”पागल दौड” मधून बाजूला झालेले आहेत.

    मालती देशमुख ह्या गेल्या १२ वर्षांपासून तिथे राहत आहेत. मालतीताई लहानपणापासूनच गांधीजीबद्दल ऐकत होती, वाचत होती. ती सुरुवातीला थोड्या दिवसासाठी आश्रमात राहियला आली आणि नंतर कायमचे इथेच राहायचे असे तिने ठरवले. अत्यंत साधा पोषाख, आश्रमातील सर्व बारीकसारीक गोष्टींकडे परिपूर्ण लक्ष आणि काम करण्यात आणि मदत करण्यात तत्परता. गांधीजीविषयीच्या गोष्टी ती जशी आपल्याला छान सांगते, तशी आश्रमातील गोठ्यातील गायींचे कौतिकही ती फार प्रेमळपणाने करते. गायीबद्दल तिचा जिव्हाळा प्रत्यक्ष पाहण्यासारखा आहे. गाईचा गोठा म्हंटले की आपण नाकावर लगेच रुमाल धरतो. पण आश्रमातील गाईंच्या गोठ्यात गो पूजनाच्या दिवशी एक छान गाण्याचा कार्यक्रम होवू शकतो. तिथे पाच पन्नास जण ऐसपैस मांड्या घालून बसू शकतात. इतका स्वच्छ तो गोठा आहे. येथील प्रत्येक कार्यकर्त्याला दरवर्षी एक काम सोपवले जाते. त्याचे वर्षाच्या शेवटी मुल्यांकन होते. यावर्षी सडा आणि गाईचे काम मालती कडे आहे.

    इथे मालतीताई बरोबरच जेनी व ललिता या आसामहून आलेल्या मुली आहेत. जेनी ९ वर्षापासून एकटी राहते तर ललिता ५ वर्षापासून . तसेच विनोद भाई पण एकटे राहतात. या सगळ्यांनीच आश्रमाचे जीवन कंटाळा न करता स्वीकारले आहे असे त्यांच्या वर्तनातून दिसते. प्रत्येकजण गांधीजींनी केलेल्या विविध प्रयोगात जाणकार आहेत. कोणी आपल्याला ‘नई तालीम’ विषयी माहिती देतात, तर कोणी गांधीजींच्या अहिंसे विषयी सांगतात. आपल्या प्रश्नांना ते त्यांच्या परीने भिडतात. या ठिकाणी आपल्याला पडणाऱ्या अनेक प्रश्नांची गुंतवळ सोडविण्यास हा परिसर नक्कीच मदत करतो. फक्त आपल्याला ‘पागल दौड’ मधून थोडेसे बाजूला सरकावे लागते. त्यामुळे आपण नकी मागे पडणार हे मात्र नक्की.

                                                           

    

पेरते व्हा.

                                  

  गेल्या तीन महिन्यांपासून रोज सकाळ संध्याकाळ “ पेरते  व्हा” चा गजर होत आहे. पानांच्या आडून तो सारखा ओरडत असतो म्हणून त्याला शोधत अनेक झाडांना  दुर्बिण लावली.मग दुर्बिणीपेक्षा स्वतःच्या डोळ्यावरचा विश्वास अधिक वाटला म्हणून ती बाजूला ठेवली आणि डोळे ताणून ताणून त्याला शोधलं.तर तो पानांच्या गर्दीत लपून आपलं काम करत होता.हो खरच तो “पावशा” होता.सगळ्यांना “पेरते व्हा” ची हाक देण्याचे काम पोटतिडकीने करत होता.त्याला बघून माझ्या डोळ्यात खरं तर पाणीच आलं. खूप दिवसापासून त्याला शोधत होते.आजूबाजूला चाललेल्या या गोंधळात त्याचीच हाक जणू मला वाट  दाखवत आहे  असंच वाटते . तो आहे आणि काहीतरी चांगलं पेरायला सांगत आहे हे ऐकून तर मन खुश होत होतं.वाटायचं हाच एकमेव असा आहे की ज्याला कोणत्याही अभिनिवेशा शिवाय काहीतरी चांगलं पेरायचं आहे.मन हलकं झालं, आणि त्याच बरोबर मनाला  वस्तुस्थितीची करकरीत जाणीव झाली.

    हो जून महिन्यापासून पावसाळा सुरु झाला पण पाउस काही नीट पडला नाही.रस्ताही ओला झाला नव्हता.कुंडीतली झाडे सुद्धा वरून दिलेल्या पाण्यात खुश नव्हती त्यांना रिमझिम सरीच हव्या होत्या.विहिरीतल्या पाण्यावर लावलेला सोयाबीन सुद्धा वर तोंड करून बसला होता.पण पाउस रुसलाच होता.तो भरून येत होता पण हट्टीपणे तो ढगांचा हात सोडत नव्हता. जणू खाली आल्यावर आम्ही त्याला खुशाली विचारणारच नव्हतो.त्याची ठेप ठेवणार नव्हतो.असं वाटत होतं का त्याला?की तो यावा असं आम्हांला वाटत नाही अशी आमची वागणूक होती.खरंतर सगळेचजण मनोमन सारखी त्याची आराधना करत होते पण तो कोणत्याही प्रार्थनेला फसायचं नाही असंच जणू ठरवत होता. वर्षोनुवर्षे आम्ही जे वागत आहोत त्याचं फळ तो अशारीतीने आम्हांला देणार होता.   

 पाउस असा हट्टीपणा करत होता आणि पावश्याही  हट्टीपणे “पेरते व्हा” असं सारखं सांगत होता.बी पेरण्यासारखी परिस्थिती नसतांना हा आणखी काय पेरायला सांगत असावा कोण जाणे? अर्थात सगळीकडे अनेकजण विशिष्ट चौकटीत असणारी आपली ठाम मते   आपल्या परीने पेरत  आहेत .,पण त्या सगळ्या विचारांचा सर्व सामान्य माणसाला उपयोग  होईल का? की त्रास होईल.?विरोधी मते असणारी माणसे एकमेकांच्या मतासाठी किंचितशी तरी जागा देतील का?थोडं वेगळ्या वाणाचे बी पेरून बघतील का? असा विचार कोणी करत असेल का?तो त्यांनी करावा हेच तर पावशा सांगत आहे असं मला वाटतं.एवढ्या मतमतांतरे असलेल्या समाजात तो फक्त “पेरते व्हा” ची हाक देतो आहे हेच खूप सकारात्मक आहे. असे मला वाटते.