#वाचावंजनाचंलिहावं मनाचं 

 ( या सदराखाली मी फेसबुकवर लेख लिहले होते.ते पुनः इथे देत आहे.) 

समतानंद’ अनंत हरी गद्रे –भानू काळे

आपण जसं जसं वाचत जातो तसं तसं आपल्या लक्षात येतं की,आपल्याला जगाची फार कमी माहिती आहे. आणि एवढं एकच कारण पुरेसं आहे सतत काही ना काही वाचण्यासाठी. हे नमनालाच घडाभर तेल का? तर मी वाचलेलं हे पुस्तक. आजच्या काळात आपण झुणका-भाकर केंद्र हा शब्द सर्रास वापरतो.पण त्याचे जनक अनंत हरी गद्रे यांच्याबद्दल आपल्याला फारसे काहीच माहित नसते.लेखक भानू काळे यांनी सात प्रकरणामध्ये हे पुस्तक लिहले असून ,त्यांनी सगळ्यात जास्त भर हा गद्रे यांच्या सामाजिक कामावर दिला आहे. गद्रे यांच्या ‘झुणकाभाकर प्रसाद सत्यनारायण महापूजे’च्या अभिनव प्रयोगाबद्दल लेखकाने सविस्तर लिहले आहे.

डॉ.आंबेडकरांनी अस्पृश्यतेविषयी जे विधान केले त्यामुळे श्री.गद्रे –पुस्तकाचे नायक खडबडून जागे झाले आणि त्यांनी अस्पृश्यता निवारणाच्या कामाला वाहून घेतले. हिंदू समाजातील अस्पृश्यता ही अमानवी प्रथा नष्ट झाली पाहिजे असे समतानंदांना मनापासून वाटत होते. म्हणून ते गावोगाव फिरले आणि त्यांनी महार दांपत्याच्या हस्ते महापूजा आयोजित केल्या आणि प्रसाद म्हणू झुणकाभाकर वाटली.एवढेच नाही तर त्या दांपत्याच्या पायाचे तीर्थ सर्वासमोर प्राशन केले. असे ते का करतात ?यावर त्यांचे उत्तर होते की, “ स्वतः जन्माने ब्राम्हण असल्याने माझ्या पोटातील अहंकाराचे पाप मारून टाकण्यासाठी मी हरिजनांच्या पायाचे तीर्थ घेतो.जातीजातीतील भेदभाव नष्ट होवून सर्व समाजात समताभाव नांदो अशी त्या वेळी हरीजवळ शुद्ध मनाने प्रार्थना करतो.या तीर्थप्राशनाबद्दल मी इतकेच सांगतो की, फक्त ब्राम्हणांनीच हरिजनांच्या पायाचे तीर्थ घ्यावयाचे आहे. कारण त्यांनीच पूर्वी सगळ्यांना स्वतःच्या पायचे तीर्थ पाजलेले आहे!”

पुस्तकाचे नायक श्री.गद्रे हे देवरुख येथे राहत असत.लेखकाने देवरुख आणि गद्रे परिवाराची माहिती आपल्याला दिली आहे. तसेच समतानंद यांची पत्रकारिता, संपादन कार्य,नाटिकालेखन, जाहिरातकौशल्य यावर एक प्रकरण लिहले आहे. समतानंद याचे व्यक्तिमत्व बहुआयामी होते.त्यांना नाटक-रंगभूमी,चित्रपट उद्योग,पत्रकारिता याविषयी आकर्षण होते. ते उपहासात्मक असे स्तंभलेखन करत.जाहिराती करत,तसेच सभा संमेलनांना जात आणि सडेतोड मत मांडत.त्यांची आचार्य अत्रे,सोहराब मोडी यांसारख्या दिग्गज मंडळींशी मैत्री होती आणि ‘जाहिरात जनार्दन’म्हणून लोक त्यांना ओळखत असत.आपल्याला खूप जणांना माहीत नसेल की ते ‘मौज’ चे साप्ताहिकाचे आद्य संपादक होते. त्यांनी चालक-मालक-संपादक अशा अनेक जबाबदाऱ्या सहजतेने पार पाडल्या. अनेक टक्के टोणपे खात त्यांनी आपले काम चालूच ठेवले. त्यांच्या दोन्ही भावांनी त्यांना सांभाळून घेतले. कारण त्यांची समाजप्रबोधनाची तळमळ त्यांना कळत होती.

हे पुस्तक मुळातून वाचायला हवे असेच आहे.कारण आजूबाजूची परिस्थिती त्यांच्या विरुद्ध होती तरी त्यांनी तारेवरची कसरत करत आपले काम नेटाने पुढे नेले.त्यांनी एक नवीन मार्ग शोधला आणि आपल्या मनाचे ऐकत ते पुढे गेले. आपण जे काम मनापासून करतो ते काम सतत आपल्याला काहीतरी नवीन देत असतं.हे आपण लक्षात घ्यायला हवं. आपण आपल्याच तपासून बघायला हवं नाही का? अजून एक श्री.गद्रे हे आपल्याला माहीत असणाऱ्या व्यक्तीचे आजोबा आहेत.कोण ती व्यक्ती ?पुस्तक वाचा म्हणजे कळेल.

12Vandana Khare, Sanjay Kawale and 10 others

  #वारी 

हरीपाठाची वेळ झाली.आम्ही आमची बसकरे घेऊन बसलो. टाळ वाजायला लागले.जणू हे वातावरण मी परत परत अनुभवले आहे , कितीतरी वर्षांपासून यांच्या बरोबरच आहे असं मला वाटत होतं. मला मनातल्या मनात आनंद होत होता.हरिपाठ झाल्यावर लांडगे महाराज यांचे प्रवचन झाले. आपण त्यांच्याकडे बघितले तर ते खूप साधे दिसत होते.पण ज्ञानेश्वर, तुकाराम त्यांच्या जिभेवर खेळत होते. तरी ते म्हणाले की ,’ पाहुनिया ग्रंथ ,करावे कीर्तन ‘ म्हणजे अभ्यास केल्याशिवाय कीर्तन करू नये. कारण ती देवाची सेवा आहे. त्यांनी संताचे महत्व सांगितले. संतांनी आलिंगन दिले तर सायुज्य मोक्ष प्राप्त होतो. त्यांनी सांगितले की इच्छा तीन प्रकारच्या असतात. जन्म त्या नुसार होतात. दुसऱ्याच्या इच्छेने येतात ते देव.देवाचे स्वरूप निर्गुण निराकार आहे. त्याला प्राप्त करायचे असेल तर संतांकडे जावे लागेल. संत स्वइच्छेने जन्म घेतात.भगवंताचे महत्व वाढविण्यासाठी त्यांचा जन्म असतो. आपण मात्र अनिच्छेने जन्म घेतो.अनिच्छेत दुःख असते.पण जन्मभराची प्रसन्नता हवी असेल तर संतांना शरण गेलं पाहिजे. नामावर भरवसा असला पाहिजे.म्हणून त्यांनी तुकाराम महाराजांचा अभंग सांगितला. खरं तर त्यावरच त्यांचे प्रवचन होते. “ ऐसा संतांचा महिमा , झाली बोलायची सीमा .............तुका म्हणे देवा , त्यांची केली पावे सेवा.

मला त्यांचे प्रवचन ऐकतांना एकीकडे चांगले वाटत होते , तर दुसरीकडे पटापट एकातून दुसऱ्या अभंगात जावून समजावून सांगायचे ते समजून घेण्यात माझी खूप तारांबळ उडत होती. हा ही एक मेंदूचा व्यायाम झाला.प्रवचन झाल्यावर बरोबर जेवणे झाली.मला वाटतं त्यादिवशी पिठलं भाकरी होती.जेवलो. बाहेर एक चक्कर मारून आलो आणि झोपलो.

दुसऱ्या दिवशी एका माउलीने मी जागे झाल्याचे पाहून मला आंघोळीला नेले.जेजुरीच्या रस्त्यावर एका दवाखानाच्या बाहेर मोठा नळ लावलेला होता. एका बाजूला एक पिंप होते.माउलीने मला आंघोळ कशी न घाबरता आणि लाजता करायची हे प्रात्यक्षिकासह दाखवले आणि तसे करून घेतले. मग माझी आंघोळच आवरेना. चल, बास झालं, सर्दी होईल म्हणून परत मला घेऊन आली. मी माझ्यावरच खूप खूष होते. मी मस्त कपडे बदलून आले.चला आपण कशावर तरी मात करायला शिकलो आहोत.आपण आपल्यावरच मात करणं किती अवघड आहे. हे मला समजून आले.मग पुढच्या मार्गावर मी अजिबातच अडखळले नाही.नंतर आम्ही एकमेकींना चिडवायचो , थांब तुझ्यासाठी शॉवर चालू करते, नीट दार बंद कर, कपडे नीट हंगरला लाव. मजा.बायका तेवढ्या वेळात सुद्धा पटापट उखाणे जुळवायच्या. त्यात त्यांच्या मैत्रिणीची थट्टा तर असायचीच पण नवराही सुटायचा नाही. उखाण्याचा शेवट मात्र पांडूरंगाच्या पायापाशी व्हायचा.त्याने दिलेले माहेरपण मिरवत माउली हसत असायच्या.

 #वारी 

धर्मपुरीच्या मुक्कामात अनेक गंमतीजंमती करत आम्ही नातेपुत्याला निघालो. मला उगीचच वाटत असेल की आता सगळ्यांचे पाय अधिरतेने पंढरपूर कडे धावत आहेत. सतत कोणाचे काय चालले आहे किंवा इथे काय जे चालू असते ते आपल्याला नीट समजायला हवे या विचारानेही मला अधिरता जाणवत असावी. खरंतर दिवसाच्या कोणत्याही प्रहरी भजन आणि टाळ मृदुंगाचा आवाज कानावर पडत असे.त्यामुळे सतत आपण जागे आहोत ही भावना मनात घर करून राहिली होती. हे जागेपण दोन्ही प्रकारे असेल अशी समजून करून घ्यायला हरकत नाही.पण ते स्वतःच तपासून बघणे अवघडच आहे.

रस्त्यात जालन्याहून आलेली मंडळी भेटली. ते जनीचा अभंग गात होते.आपल्या हातातल्या पिशव्या डोक्यावर स्थिर ठेवून ह्या सगळ्याजणी दोन्ही हात वर करून कशा नाचत होत्या. हे मला पडलेले कोडे होते. त्यांच्या अभंगाची शेवटची ओळ झाली आणि मी म्हटलं ,मला पहिल्यापासून हा अभंग ऐकायचा आहे. लगेच सूर दिला गेला, टाळ ठेका द्यायला लागले आणि माउली गायला लागल्या.

धरिला पंढरीचा चोर गळा बांधोनिया दोर

हृदय बंदिखाना केला आत विठ्ठल कोंडीला

शब्दे केली जडाजुडी विठ्ठल पायी घातली बेडी

शब्दाचा मारा केला विठ्ठल काकुळती आला

जनी म्हणे बा विठ्ठला जीवे न सोडी मी रे तुला

अहाहा, काय जोर आहे जनीच्या शब्दात आणि गाणारीच्या गळ्यात सुद्धा.जनाबाई चक्क देवाला दम देतात, त्याला कोंडून ठेवण्याची त्यांना भीती वाटत नाही. एक समान नाते त्या प्रस्थापित करतात. तिचे शब्द ऐकतांना किती साधे वाटतात,पण ते ज्या भावना आपल्या पर्यंत पोहचवतात त्या मात्र दमदार आहेत.मला जनी अगदीच आवडली. घरी गेले की संपूर्ण जनाबाई वाचून तरी काढेन असं मी स्वतःशी म्हटलं. आणि माउलींनी मलाच सूर द्यायला सांगितलं.कसं शक्य आहे हे ? माझा सूर मनातच लागलेला बरा.पाण्यातला आणि गाण्यातला सूर मला अजून सापडला नाही.

नातेपुते या गावातले लोक सांगत होते की , या गावात कोणतीही यात्रा नसते. दरवर्षी येणारी वारी म्हणजेच त्यांच्यासाठी एक उत्सव असतो.गावात पालखीच्या स्वागतासाठी ठिकठिकाणी रांगोळ्या काढल्या होत्या.बरीचशी दुकाने बंद होती. रस्त्यावर वारकऱ्यांच्या सोयीसाठी पाण्याची सोय केलेली होती. छोटंसं गाव आहे .नुकताच पाऊस पडून गेला होता , त्यामुळे गावात उत्साहाचे वातावरण होते. त्यादिवशी नातेपुत्यात मुक्काम होता.आमच्या दिंडीतील “माईंनी” एक भारुड सादर केले. भारुड ही अशी गोष्ट आहे की तुम्ही नकळत त्यात सामील होतात. हसत हसत एखाद्याला त्याची चूक सांगण्यासाठी भारुडाचा खूप उपयोग होत असावा.एकनाथांना हे कसं सुचले असेल , तो फॉर्म सापडणे आणि त्याचा या पद्धतीने उपयोग करणे ? किती अफलातून आहे ना ? आजही इतक्या काळानंतर कोणी कोणाला शिकवायला न जाता भारुडाचा उपयोग सहजपणे होतो.अशा अक्षर साहित्याकडे बघण्याची आपली दृष्टी अधिक व्यापक होते. असे मला जाणवले. सामन्यातला सामान्य माणूस या भारूडांचा सहज उपयोग करतो हे आम्ही पुढे अनुभवले.खरंतर हे सगळे लिखाण मी गुंडाळण्याचा विचार करत होते.पण ते मला जमतच नाही. बघूया पुढचे मला लिहायला जमते की नाही.

   #वारी 

संध्याकाळी प्रवचन होते. त्यांनी संपूर्ण वारीत या ओवीवर प्रवचन दिले. तुम्ही वारीतून ही ओवी घेवून जाल . ती ओवी पाठ होईल असा त्यांचा विश्वास होता आणि तो खरा ठरला .ज्ञानेश्वरीमधिल १५ व्या अध्यायातील ३०० वी ओवी वर त्यांनी प्रवचन दिले. ते म्हणायचे सेवा रुजू करतो.

” पै आघवेचि आपुलेपणे !नुरेचि जया अभिलाषणे !

जैसे येथूनि पऱ्हा जाणे ! आकाशा नाही.!

सर्वव्यापक आकाशाला जसे अलिकडे किंवा पलिकडे जाणे संभवत नाही, ते सगळीकडे असते. एका गावाला आहे आणि दुसरीकडे नाही असे होत नाही. त्याप्रमाणे सर्व माझे आहे असा सर्वात्मभाव जागृत झाल्यावर अभिलाषा संपते. द्वंद संपते.सांग भावाचा सुकाळ होतो. माउली आकाशाचा दृष्टांत देतात . आकाश सगळीकडे आहे. आकाशाचे गुण काय आहेत तर सर्वाठायी समत्व , गुरुत्व ,असंगत्व ,निर्मलत्व .म्हणजे आकाशा सारखे व्यापक व्हा. एवढं व्यापकत्व आलं की मग भेदाभेद काही रहात नाही. सगळे आपलेच वाटू लागतात. ते आणि आपण असं न रहाता आपण सगळे एक होतो.एक होऊन पांडूरंगा कडे जातो.पायी जातो. कर्मयोगाने माणूस काळवंडतो .कर्मयोगाची कृष्ण छटा आणि ज्ञानयोगाची धवल छटा हे दोन रंग एकत्र येतात तो पांडुरंग.

सर्वांभूती समभाव हा वारकऱ्याचा गुण आहे.मी कोण आहे याचं ज्ञान म्हणजे श्रुती आणि मी कोण आहे याचं भान म्हणजे स्मृती .इथे देखणे महाराजांनी मुक्ता बाईंचा अभंग सांगितला. की ब्रम्ह कसे रोकडे आणि उघडे आहे हे मुक्ताबाई चांगदेवांना सांगते.ती म्हणते.

एकच माती नाना परी भिंती

रांजण आणि सुगडे !!

एकच कापूस नाना परी कपडे

धोतर आणि लुगडे !!

एकच सोने नानापरी लेणे

बाई आणि बुगडे !!

ब्रम्ह दिसे उघडे

मुक्त म्हणे ऐक चांगदेव

खरे आणि रोकडे

ब्रम्ह दिसे उघडे.

प्रवचन झाल्यावर आम्ही हरिपाठ आणि विनवणीचे अभंग म्हटले. कितीतरी लोकांचे हे सगळे पाठ होते. माझा फक्त हरिपाठ पाठ होता. नंतरचे अभंग कुठले हे शोधत असतांना एका माउलीने ते पान काढून दिले. मी thank you म्हणण्याचा आत ती अभंग म्हणण्यात आणि तालावर टाळ वाजविण्यात रमलीही होती. कशाचीच अपेक्षा नव्हती.नंतर जेवणे झाली. दुसऱ्या दिवशीच्या सूचना झाल्या. आमच्या बरोबर खालच्या आणि वरच्या हॉल मध्येही दिंड्या उतरल्या होत्या.सगळीकडे आमच्या सारखीच लगबग चालू होती.

पावसाची भुरभुर सुरु झाली. मी नवीन भेटलेल्या मैत्रिणी सोबत पायऱ्यावर बसले. काहीजणी तर माझ्यापेक्षा वयाने लहान होत्या. शिकलेल्या होत्या. काहींचे शालेय शिक्षण झालेले नव्हते.पण अभंगाची माहिती होती. बसल्या बसल्या सहज कोणत्याही आविर्भावा शिवाय त्या म्हणत होत्या. स्वतःसाठी ! मी ही कोणतेही प्रश्न विचारले नाही.एवढं पाठांतर कसं? हा सतत डोकावणाऱ्या प्रश्नाला टपली मारली आणि गप्प केलं. मिळतील उत्तरं नाहीतर शोधून काढू. कारण या बाईंना घरी खूप काम असणार? त्या काही शहरी जीवन जगत नव्हत्या. त्यांचे शरीर त्याचे कष्ट सांगत होते.मग तरीही एवढे कसं लक्षात रहाते.असं मला वाटत रहाते.

झोपण्यासाठी मी ही इतरांसारखी पथारी टाकली. पटकन झोप लागली.पहाटे म्हणजे खरं तर रात्रीच ३ वाजता काहीजणीची लगबग सुरु झाली. एका माउलीने मला अलगद उठवले. ‘चल उरकून घे’ मी हो म्हटले. पथारी गोळा केली.सामान घेऊन आंघोळीला गेले. बारीक पाउस होताच. सगळ्यांचे म्हणणे होते की मागच्या वर्षीही इथूनच पाउस लागला आणि पूर्ण वारीभर राहिला. मी मनातल्या मनात पावसाला म्हटलं , बाबा थांब घाई करू नको, आधी मला आवरून घेवू डे,मग मला चालू मग तू पड.अगदी माकडाच्या गोष्टी सारखं आहे हे ,पण वारील आलं म्हणून लगेच माझ्यात कुठे बदल व्हायला ? बदलांकडे मी कसे बघणार आहे माहित नाही. पण आहे ते स्वीकारायचे एवढेच मी ठरवले होते. ,सगळं नीट अनुभवू दे असं म्हणत मी आंघोळीला गेले ,आंघोळीला मला बाथरूम मिळाले. व्वा माझी तर मजा झाली. मी एकदम खुश.मग सगळेच पटपट आवरले.चहा घेतला. डब्यात नाष्टा आणि भाजी ,पोळी घेऊन झाले. गुरुजींना नमस्कार केला. त्यांनी कान आणि डोळे उघडे ठेवायला सांगितले. मी ही त्यांचेच ऐकायचे ठरवले.आणि जेजुरी कडे प्रस्थान केले. माउलीहि आमच्या सोबत होत्याच.

 #वारी 

आम्ही फलटण सोडून धर्मापुरीकडे निघालो.आता गर्दी किती आहे हे बघायचा माझा सोस संपला होता.माझ्या पुढे मागे हजारो लोक असणार आहेत.या सगळ्या समूहाच्यामध्ये मी किती इटुकली आहे हे मला रोज समजत होते.एखादा विचार,मूल्य मोठे असते पण त्यांचा हात धरून चालतांना मी फक्त पाऊले टाकणारी असते. त्यापेक्षा मी मोठी नसते.हे लक्षात आले की,प्रत्येक नवाजुना विचार तपासून पाहता येतो आणि त्याचे स्वागत करता येते.आपली कव हळूहळू मोठी करायला हवी.सगळ्यांना सामावून घेणारे विचार आजूबाजूला असतात पण आपण अहंकार आणि खोटी प्रतिष्ठा यामध्ये खूप अडकतो. त्यामुळे शेजारच्याशी हसून साधं बोलणंही आपल्याच्याने होत नाही.असे अनेक विचार डोक्यात घेवून मी चालत होते.टाळ –मृदुंगाचा आवाज आणि अभंग सतत कानावर पडत असल्यामुळे असे वाटत होते की, याशिवाय मी दुसरे काहीच ऐकले नाही.

याकाळात पालखीच्या रस्त्यावर कोणी सहसा गाडीत बसत नाही. पालखीचा रस्त्यावर चालायलाच हवे असे वारकऱ्यांना वाटते.कोणी फारच आजारी असेल तर त्यांना आग्रह केला जातो गाडीत बसायचा.पण शक्यतो सगळेच चालतात.गाडीत बसून गेले की मुक्कामाच्या जागी आपण लवकर पोहचतो आणि मग रस्त्याने चालतांना येणारी मजा अनुभवता येत नाही.शिवाय तिथे आपण एकटेच असतो.असे काही माउली मला सांगत होत्या.आम्ही चालतांना थोड्यावेळ एका पेट्रोल पंपावर थांबलो. तिथे अनेकजण बसले होते.आम्हीही आमचे घोंगडे टाकले आणि बसलो.शेजारी काही मंडळी आली होती. एकमेकांकडून पाय दाबून हसण्याचे काम चालू होते.त्याबरोबर आशिर्वाद दिले जात होते.एकमेकांच्या कमीअधिक तब्येतीवरून चिडवणे चालू होते.आम्हीही त्यात सह्भागी झालो.एखाद्या ठिकाणी सगळेच पुरुष बोलत आहेत म्हणून स्त्रियांनी जायचे नाही असे काही तिथे नव्हते. आपण सहज त्यांच्या संवादात सहभागी होऊ शकतो.

एखाद्या पेट्रोल पंपावर अशी पथारी टाकून भररस्त्यात पसरण्याचे स्वातंत्र्य मला वारीने दिले. आम्ही कोणीच स्त्रिया अजिबात संकोच करत नव्हतो, किंबहुना आमच्या वावरण्याच्या संकोच व्हावा असे काही तिथे मला आढळले नाही. पुढे जात असतांना एका ट्रकच्या आडोशाला काही माउली पोळ्या करत होत्या. मी म्हटलं मी पण मदत करते. तर त्याम्हणाल्या, एवढी पोळी खाऊन दाखवायची.ती पोळी एवढी मोठी होती की चार लोकांना पुरेल.मी म्हटलं थोडी खाईन.मग हसल्या.पण ती एवढी मोठी पोळी लाटणे आणि ती तव्यावर टाकणे हे एक प्रात्यक्षिक होते.मग जमतंय म्हटल्यावर अजून चार-पाच पोळ्या लाटल्या.मला फार गंमत आली.तेवढ्यावेळात त्यांनी दोन चार गवळणी म्हटल्या. गवळणी म्हणायला सुरुवात झाली की पाऊले लगेच नाचायला सुरुवात करतात. त्यात राधा कृष्णाला म्हणते की, “अरे मला कधीतरी बाहेर घेवून जा, हे शहर दाखव,नुसते तोंडी कौतुक नको सांगू. मग एक दिवस तो राज्यकारभारातून वेळ काढतो आणि तिला आवरायला सांगतो.मग ते सुंदर शहर ते पाहतात.” या गवळणीचे शब्द माझ्या लक्षात नाही, अर्थ तेवढा लक्षात राहिला. अशी गाणी म्हणता म्हणता कामाचा आणि चालण्याचा शीण कुठल्या कुठे निघून जातो.

आमचे सगळ्यांचे चेहरे ऊनपावसाने चांगलेच रापले होते. एका ठिकाणी आरसे विकायला होते,छोटे छोटे आरसे.मी त्यात माझा चेहरा पाहिला तर माझे मलाच आश्चर्य वाटले.त्याचवेळी माझ्या मनात विचार आला की, “अवघा रंग एक झाला” असे का म्हणत असावे. आम्ही सगळेचजण जवळ जवळ विठ्ठलाच्या रंगाचे होत होतो. सगळेचजण भक्तीत रंगत होतो, सगळेचजण एकमेकांना माउलीचा एकच दर्जा देत होतो. ओहो हा अर्थ अचानक उमगला त्यामुळे माझे मला छान वाटले .

वारीत अभंग आणि हे सगळे असतेच.पण प्रबोधनाची कामेही मोठ्या प्रमाणावर चालतात.तंबाखू, गुटखा, दारू,या व्यसनांचे दुष्परिणाम सांगणारी कीर्तने, भाषणे,असतात.आम्ही ज्या दिंडीत गेलो होतो तिथेही एक डॉक्टर हे सगळं सांगायला आले होते.तसेच अनेक संसर्गजन्य आजारांपासून आपण कसे वाचू शकतो यावरही छोटी छोटी नाटके सादर केली जातात. काहीजण त्यातून बोध घेतात, काहीजण नाही. शेतीच्या संदर्भात नवीन आलेले बियाणे याबद्दलचे पोस्टरही लावलेली असतात.औषधांच्या जाहिराती असतात.तो तिकडचा संसार इथेही असतोच.पण वारीत आल्याने त्याच्याकडे बघण्याचा दृष्टीकोन बदलत असावा.

प्रचंड गर्दीत आम्ही चालत असतांना एक माउली माझ्या शेजारून चालत होती.आमच्या गप्पा चालल्या होत्या.मध्ये मध्ये आम्ही अभंगाला ही आवाज देत होतो. त्या अनेक वर्षांपासून येत होत्या. मी विचारले की,एवढ्या गर्दीत तुम्ही आल्या आहेत हे पांडूरंगाला कसे कळणार ?” तो तुम्हांला कसा ओळखेल.?”

त्यांनी माझ्याकडे हसून पाहिले, माझ्या चेहऱ्यावरून हात फिरवला आणि म्हटलं, एवढ्या गर्दीत तुला पाउल ठेवायला, नाचायला,चालायला जागा मिळते आहे ना ? लांबून तू विचार केला असता तर तुला तुझ्यासाठी जागा दिसलीच नसती.पण आता तू एवढे अंतर कापून आली. तुझी जागा तुला मिळाली की नाही ? तसेच आहे ते, माझ्या वाटचा विठ्ठल मला भेटेलच.तू फक्त तुझ्या पाउलांची जागा सांभाळ.” यावर काय बोलणार.

   #वारी 

नीरा नदीला भरपूर पाणी होते. तिथे माउलींचे स्नान होणार होते. माउलींचे दर्शन घेऊन आम्ही पुढे निघालो. लोणंद गावी. तिथे मार्केट यार्डात आम्ही उतरणार होतो. पाउस नव्हताच. लोणंद गाव मोठे होते. आम्ही रेल्वे स्टेशन जवळच्या मार्केट यार्डात गेलो. तिथे भरपूर दिंड्या उतरल्या होत्या. कोणत्या बाजूला गेलो म्हणजे आपले ठिकाण सापडेल हे आम्हांला कळत नव्हते.मग एका सावलीच्या जागी आम्ही बसलो आणि जेवून घेतले. त्याच ठिकाणी लातूर आणि बार्शीचे दोघे –तिघेजण बसले होते. मग गप्पा सुरु झाल्या. शेती,राजकारण, मुलांची लग्न.प्रत्येकजण आपापल्या परीने त्यावर उत्तरे शोधत होता. मार्ग काढत होता.पण निराशा, कंटाळा नव्हता.कुठे –कुठे पाउस पडला, पिकांचे कोणते बेणं वापरतात यावरच्या गोष्टीत मला फार रुची वाटत होती.ते संप्रदायातील भजनं नेहमी म्हणत.आमच्या दिंडीतील माणसे इकडून तिकडे जात होती. ज्या बाजूची माणसे परत आली नाही, त्या दिशेने आपण जाऊ या. असं आम्ही ठरवलं होतं. त्यामुळे आम्हांला आमचं ठिकाण सापडले. ती एक मोठी चाळ होती.चाळीच्या मालकाने झाडून ठेवली होती. आम्ही परत ज्याला लागेल तसं झाडून घेतले. आमची घोंगडी टाकून बसलो. मग कपडे वाळत घातले. नंतर चहा झाला. याच ठिकाणी वासुदेव आणि कडक लक्ष्मी असणाऱ्या लोकांची दिंडी उतरली होती. त्यांचे काही कार्यक्रम चालू होते. ते मी बघायला गेले. आमच्या दिंडीतील माउलींची ओळख होती. त्याही त्यांच्या बरोबर वासुदेंवाची गाणी म्हणत होत्या.नाचत होत्या. आम्ही नवशिक्षितांनी त्याच्या बरोबर पाय हलवले. नंतर आम्हांला फारच उत्साह आला.भरपूर नाचलो. मग हरिपाठासाठी मुक्कामाच्या जागी आलो.

लोणंदला आम्ही डॉ. शिवदे यांच्याकडे आंघोळी साठी गेलो. ते त्यांच्या छोट्या गावात रुग्णसेवेचे काम करतात. त्यांचे संपूर्ण कुटुंबच आम्हांला भेटले. प्रत्येकाचे काही ना काही वैशिष्ट होते, त्यानुसार सगळेचजण काम करत होते. त्यांनी मला हिरव्या चाफ्याच्या बिया दिल्या. बघा वारीत आपल्याला हवं ते मिळतं फक्त इच्छा चांगली पाहिजे. आम्ही मुक्कामाच्या जागी आलो तेव्हा दरवर्षी प्रमाणे याही वर्षी तीन लहान मुलं भजन म्हणण्यासाठी आली होती. अनेक वर्षे ही मुले येत आहेत. त्यांनी सगळ्यांना डोलायला आणि टाळ्या वाजवायला लावले. नंतर जेवण करून आम्ही तरडगावी जाण्यास निघालो. ते गाव जवळ होते आणि गावाच्या रस्त्यावर उभे रिंगण होते. त्यामुळे माउलींच्या पालखीसोबत आम्ही जायचे ठरवले.मध्ये मध्ये पाउस होता.आम्ही दिंडीचे नंबर रस्त्यावर उभे राहून पाहत होतो. सगळेजण शिस्त पाळत होते. प्रत्येकजण चार-पाचची रांग करून चालत होते. आम्ही आमच्या दिंडीत शिरलो.भजनांचा अवीट गोडवा होता. पालखी बरोबर झपाझप चालत होतो. रिंगणाची जागा आली, कितीतरी जण आधीच येवून बसले होते.दोन्ही बाजूला टाळकरी उभे राहिले.आम्ही त्यांच्या मागे उभे होतो. प्रत्येकाला माउलींचा घोडा काय करेल याची उत्सुकता होती.एक माउली पालखी रस्त्यावर रांगोळी काढत होती. खाली वाकून , इतकी पटपट त्या रांगोळी काढत होत्या,त्याचं मग्न होणं आम्ही बघत राहिलो.चोपदार त्याचा घोडा घेऊन परिस्थिती पाहून गेला आणि नंतर आला माउलींचा घोडा.वाऱ्याच्या वेगाने त्याने आपले मार्गक्रमण केले.आम्ही त्याचे येणेजाणे पाहत राहिलो. माउलींचा गजर आसमंतात झाला ,जणू सगळ्यांनी त्या घोड्यावर बसलेले ज्ञानेश्वर महाराज पाहिले.आणि आम्ही सगळेच धन्य झालो. याच साठी केला होता अट्टाहास.

  #वारी 

ज्ञानेश्वर माउलींचा पुढचा मुक्काम वाल्हे गावी होता.पण आमची दिंडी वाल्हेच्या पुढे निरा यागावी थांबणार होती.आज मी खूप आत्मविश्वासाने चालत होते. अनुभवाचा आत्मविश्वास होता तो. आता चालण्याची, आंघोळीची आणि कसलीच काळजी नाही. हरिनामाचा गजर करत आणि ऐकत आमची पाउलं पडत होती.कोणी शांतपणे म्हणत , तर कोणाचा आवाज तालासुरात येई. कोणाचा जीव काकुळतीला येत असे. भाव मात्र सगळीकडेच होता, कानाला आणि मनाला जाणवत होता. त्यांची तळमळ कळत होती आणि माझी? ती होती का? आहे का? एकीकडे असे प्रश्न पडत होते तर एकीकडे डोळ्यांना सारखा पाझर फुटत होता. अभंग म्हणतांना, नाम घेतांना सारखं भरून येत होतं. तो महोलाचा परिणाम की ?मी सोप्प उत्तर शोधलं . वाहत जायचं.संतमंडळींना ऐकायचं, पाहायचं आणि पाउलं पंढरीच्या दिशेने मजेत टाकायची.इथेना सर्वांना विठ्ठलाच्या भेटीची आस होती,पण म्हणून कसही करून तिथे पोहचायचे असा भाव मात्र कोणामध्येच आढळला नाही. प्रत्येक पाउलाला संतांना साक्षी ठेवत वारकरी अभंग म्हणत चालायचे. संताचा भाव मनात उतरवित. आम्हीही त्यात सहज मिसळून जात असू.

वाल्हेला माउलींची पालखी थांबली.वाल्ह्याला म्हणजे त्या रस्त्याने जातांना वाल्मिकी नावाचा डोंगर आहे. आमच्या बरोबर चालणारी माणसं त्याबद्दल बोलत होती.तिथे वाल्मिकी ऋषीची समाधी आहे असं म्हणतात.वाल्हे गाव लहानसं आहे. तिथे माउली मुक्काम करतात. ज्या ठिकाणी माउलींचा मुक्काम असतो त्या ठिकाणची जागा फुलांनी सुशोभित केलेली असते.गावात उत्सवाचे वातावरण असते. लोक नटूनथटून माउलींच्या दर्शनाला येतात.दर्शन झाल्याचे एक वेगळे समाधान घेवून लोक आपापल्या घरी जातात. पालखीची व्यवस्था गावातील लोक करतात तसेच संस्थान सुद्धा या गावांना काही पैसे देते.आम्ही वाल्ह्यातील गर्दी अनुभवत पुढे चालू लागलो.थोडा थोडा पाउस येत होता.पण तो फारसा भिजवत नव्हता. त्यामुळे त्याची काही अडचण वाटली नाही. जी मंडळी पुढे येणार होती ती टाळ वाजवत चालू लागली. त्यावेळी मला बार्शीच्या काही वारकरी महिला भेटल्या. त्याही काही वर्षांपासून वारीला येत आहेत.म्हणाल्या,’ मुलाचे लग्न झाले, आणि मी मोकळी झाले.किती दिवस संसार करायचा.आता बास म्हटलं.एवढं म्हणून त्या लगेच गवळण म्हणायला लागल्या,’ आत हरी बाहेर हरी, हरीने घरी कोंडिले ‘ पुढचे मला आता आठवत नाही. त्यांना नीरेपासून एक फाटा निघतो तेथिल त्यांच्या पाव्हण्याकडे जायचे होते.पटपट चालत होत्या आणि मलाही चालवत होत्या.माझ्याजवळची पिशवी बघून त्यातील एकजण मला म्हणाली, ओझं टाकून द्यायला आलीस ना? मग हे ओझं कशासाठी ?मी काहीच म्हटले नाही. त्यांचे हात रिकामे होते. त्यांच्या पाठीवर काहीच नव्हते.मी माझ्या बाटलीतील पाणी प्यायले .’ अग सगळीकडे चांगलंच पाणी असतं,भरवसा ठेवायचा.मी हो म्हटलं. ऐकायचं ठरवलं होतं ना?आम्ही गप्पा मारत निरेला पोहचलो. मध्ये वाटेत जांभळ खाल्ली.छान होती. तोंड कोरडं पडत नव्हतं.जांभळ्या जीभा घेवून आम्ही मुक्कामाचे ठिकाण शोधून काढले. मोठं पटांगण असणारी शाळा होती.शाळेला गेट होते.गेटच्या बाहेर भरपूर झाडी आणि शेती होती. आमची बाकी सोय तिथे असणार होती. शाळेने त्यांची toilets बंद करून ठेवली होती.आम्ही तिथेही लवकरच पोहचलो.मग जेवलो आणि झाडाखाली पडून राहिलो. पाणी आणायला गेले तेव्हा काही घरामध्ये मी विचारले की तुमच्याकडचे toilet वापरले तर चालेल का? खरं तर मला जायचे नव्हते पण असं विचारण्याचे धाडस मी करू शकते का हे मला पाहयचे होते. एक दोन घरात विचारतांना मला खूप संकोच वाटत होता.पण मी स्वतः वर मात केले आणि बिनधास्त विचारले.स्वतःच स्वतःशी केलेली गंमत .