#वारी 

किती दिवस आपण चालत आहोत, आज किती तारीख आहे याचा काहीच पत्ता मला नव्हता. याशिवाय दुसरे जग कुठे असेल का ? हाही विचार माझ्या मनात येत नव्हता. इथे सारखं काहीतरी घडत होतं.माझ्या डोळ्यांचे भिरभिरे झाले होते. इकडे पाहू की तिकडे असे मला होत असे.कारण सगळंच नवीन होतं माझ्यासाठी.माझ्या बरोबर चालणाऱ्या माउलीच्या पायात जाड असे चांदीचे तोडे होते.तिला चालतांना ते टोचत असावे , कारण ते गोल नव्हते, दन्डगोल होते. त्यामुळे तिला जखमाही झाल्या होत्या. मग तिने त्याला फडके बांधले आणि चालू लागली. मुखात ज्ञानोबा माउली तुकाराम चा जप होता.मस्त हसत होती. मला कळले नाही ती का हस्ते आहे. तर तिच्या मैत्रिणीने सांगितले की ती गाण्यांची चाल या जपाला लावते आहे. मलाही मजा वाटली.कोणत्याही साधना शिवाय गंमत करण्यात आणि ती घेण्यात या माउली कशा वाकबगार आहेत.हे ही मला कळले.

आम्ही सगळेजण माउलीचे गोल रिंगण जिथे होणार आहे तिकडे चाललो होतो. सदाशिवनगर येथे ते होते. तिथे गेलो तर गाव पूर्ण सजले होते. पताका सगळीकडे लागल्या होत्या.ठिकठिकाणी उंचावर माध्यमांची माणसे आपले कॅमेरे घेवून बसले होते.वारकरी मात्र गोल रिंगण करून जमिनीवर मस्त बसले होते. आम्हीही जागा धरून बसलो.कोणालाही पुढे उभे राहू द्यायचे नाही , हे प्रत्येकाने ठरवले होते. गोलाकार करून सगळेजण बसलो होतो. त्या मधल्या गोलात काही लोक ज्यांनी वारीत टाळ विकत घेतले होते, ज्यांचा तंबोरा नवीन होता, ज्यांनी चिपळ्या विकत घेतल्या होत्या अशी माणसे ज्या रिंगणात माउलींचा घोडा येणार तिथे ते त्या वादयाची सेवा देत होते. स्त्री पुरुष आपलं आपलं काम करत होते. एवढ्या गर्दीत मी कशी टाळ वाजवत गोल फिरू याची लाज, भीती स्त्रिया बाळगत नव्हत्या.मला त्यांचे हे धाडस जे इतर ठिकाणी सहज आढळत नाही त्याचे फार कौतुक वाटत होते. इथे सगळेच माउलीची लेकरं होती. त्यामुळे आम्ही सगळेचजण लहान होतो.एकमेकांकडून शिकत होतो.

माझ्या शेजारी श्रीगोंद्याच्या माउली बसल्या होत्या. त्यांच्या तोंडात शेख महमदचा अभंग होता.मला तो पूर्ण आठवत नाही. त्या म्हणत होत्या.

“ शेख महमंद अविंध,

ह्रदयी त्याच्या गोविंद “

अजून बरेच काही त्या म्हणत होत्या. आणि मला परत परत कळत होते की पुस्तकी ज्ञानाशिवाय माझ्याजवळ काही नाही. अजून थोड्या दिवसाने तेही उरणार नाही. या साध्यासुध्या माणसांनी मला सहजता शिकवली. अजून एक गोष्ट मी यांच्याकडून मला नीट समजली.ती म्हणजे आपण नामदेव, ज्ञानेश्वर,चोखामेळा, कबीर, तुकाराम, नरसी मेहता, शेख महमंद, यांच्या सारख्या विशालह्रदयी माणसांचे वंशज आहोत. खरी सांस्कृतिकता यांनी आपल्याला त्यांच्या जीवनातून शिकवली आहे.

या सगळ्या अंभंगांच्या गर्दीत सगळ्यांचे लक्ष माउलींच्या पालखीकडे होते. “आल्या का माउली, आल्या का माउली” असे सगळेजण एकमेकांना विचारत होते. मानाचा नगारखाना आला, तो वाजला.आणि लोकांनी ओळखले माउली थोड्याच वेळात येतील. माउली माउलीचा गजर चालू झाला. प्रत्येकजण भारावलेल्या अवस्थेत होता. मला त्यांचा भारावलेला आवाज ऐकून असे वाटत होते की हे सगळेजण मनाने माउलींची किती वाट पाहत आहे.त्या पालखीत माउली आहेतच.एक चोपदार सगळे रिंगण फिरून गेला. नंतर त्याने माउलींच्या घोड्याच्या कानात काहीतरी सांगितले.आणि माउलींचा घोडा पुढे आला आणि त्याने वेग पकडला. हजारो माणसे रिंगण करून बसली होती. सगळेजण माउली माउली म्हणत होते. जणू त्या घोड्यावर माउली त्यांना दिसत होते. घोड्याने तीन फेऱ्या मारल्या आणि तो थांबला. त्या रिंगणातली माती अनेकांनी आपल्या कपाळी लावली.तो अनुभव त्यांच्यासाठी थरारक होता.मी लोकांच्या या भावना पाहून हेलावून गेले होते. इतके समर्पण ? कसे ?कळत नाही.ज्याची उत्तरे तेही देऊ शकत नाही.

रिंगण संपल्यावर वारकरी त्या मैदानावर विविध खेळ खेळतात.त्यात आपण सुद्धा सहभागी होऊ शकतो. कोण कोणत्या दिंडीचे, कोणाला काय येते हे प्रश्न कोणालाही पडले नाही. कोणतेही गटतट तिथे नव्हते. ठिकठिकाणी असे खेळ सुरु झाले. सगळे पारंपारिक खेळ होते. त्यात थोडी अंग मेहनत होती. मुख्य म्हणजे कोणता ठेका कधी वाजणार आहे याचा सराव नव्हता तरी सगळेजण आपले वाद्य मग ते टाळ असो की चिपळ्या सुरात वाजवत होते.सगळ्या खेळात स्त्री पुरुष होते. समजा फुगडी खेळायची झाली , तर माउली माउली म्हणत एक स्त्री उठे मग तिकडून पुरुष उठे. आधी फक्त माउली माउली म्हणत एक हात धरायचा,मग गोल फिरायचे, मग दुसरा हात आणि हळू हळू फुगडीला वेग यायचा. इकडे बघणारे माउली माउली म्हणत जोर धरायचे.दुसरा खेळ होता टाळ वाजवत वाजवत खाली वाकत वाकत जायचे , मग वर याचे. होडी करायची, बैल जुंपायचे.हे खेळ नेहमी बघितलेले नव्हते मी.वारीमध्ये जितकं स्वतःचे लहानपण मी अनुभवलं तितकं मी कधी अनुभवलं नव्हतं. मनात कोणतीच तक्रार उमटत नव्हती, किंबहुना तेवढा अवसरच नव्हता.

असं भरपूर खेळ खेळत आणि अभंग म्हणत आम्ही पुढच्या मुक्कामाला गेलो. आता पंढरी जवळ आली होती. असं म्हणतात की तोंडल्याबोंडल्याला तुकारामांना पांढरी दिसली आणि ते धावत सुटले.आम्हीही ते धावले म्हणून धावलो.पण मला तर वाटते वारकऱ्यांना खरच पंढरी दिसत असेल.त्यामुळे त्यांच्या पायात अधिक बळ येत असावे. सगळ्यांचे लक्ष आता त्या विठूराया कडे होते पण मुखात त्याच्या भक्तांची नावे होती.

तुका म्हणे धावा ,पुढे पंढरी विसावा”

असे विसाव्याचे ठिकाणाकडे आम्ही मार्गक्रमण करत होतो. माळशिरस, वेळापूर, भेंडीशेगाव आणि वाखरीचे गोल रिंगण बघून आम्ही पंढरपूरच्या दिशेने चालत होतो.भेंडीशेगावहून अगदी पहाटे चार वाजता आम्ही निघालो.रस्त्यावर अनेकजण आपली सेवा देत चालले होते. बाहेर सतत जाग होती, आतल्या जागेला हाकारे घालत होतो.ती एवढ्या तेवढ्या कष्टाने मिळेल का? हे कोणालाच माहित नसावे.आपण आपला प्रयत्न करायचा.कोणाला किती पळावे लागेल माहित नाही.कारण इथे कोणीच पुढे मागे नाही. कोणी हुशार नाही.आपणच आपला अभ्यास निवडायचा आणि तो पूर्ण करायचा. या सगळ्यांच्या अभ्यासाच्या /साधनेची मी थोडीशी चुणूक अनुभवली. आळंदी ते पंढरपूर जणू एक गाव झाले असे मला वाटत होते.पहाटे निघालेलो आम्ही सकाळी आठ वाजता पंढरपूरला देवळाच्या समोर जावून उभे राहिलो. वारकऱ्याचे बघून आम्हीही आमचे कान पकडले आणि उठ्याबशाकाढल्या. एवढ्या गर्दीत सगळ्यांसमोर उठबशा काढतांना फारच मजा आली. आता आपल्याकडे कोणी बघेल या लाजेची भिंत मी केव्हाच पार केली होती.आजूबाजूला स्वच्छ दिसत होते. “लोक काय म्हणतील” ही भीती गळून पडली. वारी असं बरंच काही माझ्या मनात साठवत होती आणि मी ही साठवून घेत होते कारण माझी झोळी तशीही रिकामीच होती.

ज्या विठ्ठलाच्या मूर्तीला अनेक संताचे हात लागले ज्यांनी त्यांचे मस्तक ज्या पायावर टेकवले त्या पायांना स्पर्श करणे हा एक वेगळा अनुभव आहे. त्यावेळी आपण आजच्या काळात नसतो , या वारकऱ्यांच्या सहवासाने त्यांच्यासारखेच होऊन जातो आणि स्वतः कडे नव्याने बघण्याची खरी आतली वारी सुरु होते. तिथे मात्र जाम दुखापत होईल.असे वाटते.पण आता खरच थांबते.

    #वारी १०  

  ( हे सगळे वारी विषयीचे लेख जुलै २०१९ मध्ये माझ्या फेसबुक पेजवर प्रसिद्ध झाले होते. नंतर ते लोकमतच्या सखी पुरवणीत सुद्धा प्रसिद्ध झाले होते.)

तरडगाव तसं फारसं लांब नव्हतं. पण एकालाएक लागून अनेक पालख्या होत्या.रिंगण बघून झाल्यावर अनेकजण गोल करून बसले आणि भजने म्हणायला लागले.काहीजण लोकगीतं म्हणत होते त्यात त्यांचा ज्ञाना, तुका सहज येवून जात होते आणि मनीचे गुज उकलण्याचा मार्ग सांगत होते. आम्ही पण एका गटात बसलो ,माउली गवळणी म्हणायला लागल्या होत्या.एकामागून एक गाणी न बघता कोणी म्हणायला लागले की आपला शहरी खत्रूड प्रश्न लगेच समोर येतोच ना ? तसा मी विचारला, डोक्याला कितीही टपल्या मारल्या तरी ते सुधारत नाही. म्हणून मी विचारले , “माउली तुम्ही रोज भजनाला जातात का ?” हे विचारल्यावर त्यांचा नवरा म्हणाला,मग काय हो त्या तर आमच्या भजनातल्या मेन गायिका आहेत.” त्या एकदम लाजल्याच.नवऱ्याने परक्या बाईसमोर खुलेपणे कौतुक केले म्हटल्यावर तिच्या चेहऱ्यावरचा आनंद पाहत राहावा असाच होता.त्या पहिली दुसरी शिकलेल्या होत्या पण वाचता येत होते.ओव्या, अभंग सहजपणे मुखात येत होत्या. तरीही माझ्या चेहऱ्यावरचे प्रश्नचिन्ह त्यांनी वाचले, माउली रोज म्हटले की येतं आपोआप” मी ही मान हलवली. कारण मला रोज म्हणणे आणि ऐकणे जमणार का ?याबद्दल शंका होती. बीड जिल्ह्यातल्या छोट्या गावातून मंडळी आली होती.त्यांच्या पाहुण्यांनी मागच्या वर्षी चहाची गाडी लावली होती.यावर्षी रसाचे गुऱ्हाळ आहे.सगळीकडे रस्त्याने मोठ्या आवाजात जाहिराती ऐकू येतात तरीही टाळ –चिपळ्याचा आवाज आपले लक्ष वेधून घेतो. त्यांच्या दृष्टीने तो देव नसतोच तर त्यांच्या अंगणात रोज येणारा त्यांचा सखा,मित्र असतो. त्यामुळे ते सगळेच त्याच्याशी शिळोप्याच्या गप्पा सहज मारू शकतात. मी मात्र फक्त अन फक्त त्यांच्याकडे कुतुहलाने बघू शकते.तेवढेच तर येत असते मला.

तरडगावी पोहचलो.गाव खूपच लहान होते. जवळजवळ सगळ्याच दिंड्या तिथे थांबल्या होत्या. माणसाला माणूस लागून चालत होता. आम्ही ज्या शाळेत उतरलो होतो तिथल्या फळ्यावर आमच्या स्वागतासाठी मुलांनी फुले काढली होती,शब्दांचे गुच्छ तर होतेच होते.पुढच्या वाटचालीसाठी शुभेच्छा होत्या.नंतर थोड्यावेळाने शाळेतील मुलं आपल्या वर्गात कोण पाहुणे उतरले आहेत हे बघायला आली. त्यांनी आमच्याशी गप्पा मारल्या.सगळ्यांना माउली म्हणायची गंमत ते घेत होते आणि त्यांच्या लहानग्या चेहऱ्यावर ते स्पष्ट दिसत होते.

तरड गाव स्वच्छ होते. सगळ्यांसाठी पाणी आणि मोबाईल toiletची सोय केलेली होती. रात्री कोणीही रस्त्यावर विधी साठी बसायचे नाही याच्या सूचना दिल्या जात होत्या.शक्यतो सगळ्यागोष्टीत नियोजन आणण्याचा प्रयत्न चालू होता. त्यामुळे दिंड्या ज्याठिकाणी उतरल्या होत्या तिथे मोबाईल toilet उभारली होती,पाण्याचे tanker होते. सांडपाणी झाडांना जाईल याची व्यवस्था काहीजण करत होते. कोणत्याही गावात गेल्यानंतर ही व्यवस्था पाहिली की मला हुश्श व्हायचे. चला आजचा दिवस पार पडणार. पण माझ्या बरोबरच्या माउली होत्या,त्यांनी मला पुरते वठणीवर आणायचे असंच ठरवत असायच्या.इथे बरोबर नाही तिकडे जाऊ करत खूप तंगडायला लावायच्या.रोज दुसरीच कोणीतरी माउली माझ्या पाळतीवर असायची.मला या सगळ्याची गंमत वाटत होती.मला काही कळत नाही हे त्यांनी परस्पर ठरवून टाकले होते, त्यामुळे माझी जबाबदारी त्यांनी घेतली होती.मी ही मनात म्हणत होते ,”लहानपण देगा देवा, मुंगी साखरेचा रवा” त्यादिवशी कोणाचेच फोन लागत नव्हते.नेटवर्क जाम झाले होते.प्रत्येकजण फोन घेवून एकमेकांना विचारत होता.शेवटी सगळ्यांनी पांडूरंगावर सगळे सोपवले आणि पुढील कार्यक्रमाला लागले. इथे कोणासाठी काही थांबत नाही याचा आपण प्रत्यक्ष अनुभव घेतो.

मी त्या दिवशी टाळ हातात घेवून बघितले.तसा माझा आणि सुराचा काही संबध नाही पण प्रयत्न करायला हरकत नाही. एका माउलीच्या लक्षात आले, तिने मला टाळ कसे धरायचे हे दाखवून कुठे ठोका मारायचा हे समजून दिले.सतत मोकळ्या हाताने फिरायची सवय असल्याने मला टाळ हातात नकोसे झाले.मी थोड्यावेळ वाजवले आणि परत केले.

रात्री अगदी दाराच्याजवळ मी पथारी टाकली. लाईट कधी आणि कोणी बंद केला हे कळले नाही.सकाळी आवरून पुढे पाउले पडायला लागली.फलटणच्या रस्त्यावर आम्ही चालत होतो. तिथल्या कृषी संशोधन केंद्राबद्दल खूप ऐकून होते. तिथल्या रस्त्यावरच्या बोर्डावर बऱ्याच गोष्टी वाचायला मिळाल्या. तिथली नवीन प्रयोग करणारी मराठी शाळा ,तिथली मॅक्सीन (बर्नसन )मावशी तिचे मराठी प्रेम हे सगळेच आठवले.मी जेव्हा तिला भेटले होते तेव्हा मी काही गोष्टी इंग्लिश मध्ये त्यांना सांगायला गेले तेव्हा त्या म्हणाल्या , अग मराठीत बोल कळते मला. माझ्या रंगावर जाऊ नको.” मराठीचे इतके प्रेम आहे तिला की त्यासाठी कार्यशाळा घेत असे.

फलटणच्या कॉलेजात आम्ही राहिलो. तिथून आम्ही संध्याकाळच्या आरतीला गेलो.पालखी जिथे उतरणार असते तिथे महिला फुगडी खेळतात, गाठोडे करतात , फेर धरून नाचतात. फार मजा येते. आमच्या समोर एका ८० वर्षाच्या माउलीने गाठोडे केले आणि त्या इतक्या भावूक होऊन गात होत्या की विचारू नका. त्यांचा तो उत्साह आम्हांला अधिक खेळण्यास प्रेरणा देत असला तरी आम्हांला त्यांची काळजीही वाटत होती.

या आरतीच्या वेळी हरवलेली माणसे, वस्तू याविषयी माहिती दिली जाते. एवढा मोठा जनसागर असतो पण चोपदाराने काठी वर केल्याबरोबर तिथे शांतता पसरते. शिस्तीचे अनोखे दर्शन आपल्याला होत असते.मुळात एवढी अनोळखी माणसे आजूबाजूला असुनही आपल्याला भीती वाटत नाही. मी फक्त हसत होते.खेळत होते, नाचत होते बस.

दुसऱ्या दिवशी फलटणचे प्रसिद्ध राममंदिर पाहिले. त्यामंदिराची रचना लाकडाची असून त्याची सुंदरता डोळ्यात भरते. जवळच तिथला राजवाडा आहे. यावेळी आम्ही माउलीच्या पालखीसोबत चालायचे ठरवले.त्यानिमित्ताने वारकरी कोणती भजने म्हणतात, एकमेकांच्या साथीने कसे गातात हे बघायला मिळाले. यावेळी या दिंडीत स्त्रिया सुद्धा रांगेत उभ्या राहून भजन म्हणत होत्या.अनेकजण अनेक वर्षांपासून येत आहेत.

आम्ही पहाटे जेव्हा पालखीच्या ठिकाणी काय कार्यक्रम होतात ते बघायला गेलो.तेव्हा असे वाटले की ,ही माणसे झोपलीच नाहीत की काय ? कारण प्रत्येकजण आवरून ओळीत बसले होते.सकाळचे अभंग म्हणत होते.पालखीच्या मागे जे वारकरी टाळ वाजवत असत ते सगळे गोल उभे होते. त्यांच्या सुरात सूर मिसळून बाकी सगळेजण गात होते. ते सगळे संपले आणि आरती झाली.त्यावेळी जे खाली बसले नाही त्यांना शिक्षा म्हणून उठबशा काढायला सांगत होते.कारण बसल्यावर सगळ्यांना पुढे काय चालू आहे हे दिसत असे पण लोक जर असे मध्ये उभे राहिले तर गोंधळ होईल आणि शिस्त मोडेन.सगळ्यांना मुठ मुठ मुरमुरे प्रसाद म्हणून मिळाले.पालखीच्या मागे कोण कुठे उभे राहील यालाही एक शिस्त होती.पालखीच्या पुढे तुलस डोक्यावर घेतलेल्या स्त्रिया, वीणा घेतलेले वारकरी,नंतर पालखी आणि मग टाळ वाजवणारे वारकरी.माझ्या सांगण्यात ,लिहण्यात चूक असू शकते.

रस्त्याने खूपसारी दुकाने होती.त्यात एक मुख्य दुकान असायचे ते इस्त्रीवाला आणि मोबाईल चार्ज करून देणारा. android मोबाईल चार्ज करायचे वीस रुपये आणि साधा मोबाईलचे १० रुपये. मला हे दुकान बघून फार गंमत वाटली.तो माणूस मस्त घोंगडीवर पहुडला होता.त्याच्या उजव्या हाताला २०-२५ बटणाचा एक मोठा बोर्ड होता. त्याला वेगवेगळ्या पिना खोचलेल्या होत्या. ज्यांनी मोबाईल चार्ज करायला लावले होते ते तिथेच घोळका करून बसले होते. तोच पान सुपारी , तंबाखू विकत होता.

दोन हाताने दोन व्यवसाय,

म्हणूनच मी खातोय दुधावरची साय,

मला सांभाळीते पांडुरंग माय

अशा काही ओळी तो म्हणत होता. सगळ्यांचा रंग एक होत चालला होता.

25Darshan Tonape, Drpriti Mangesh Kulkarni and 23 others

13 comments

Like

Comment

Share

 वारी १

  

     भोवंडून टाकणारी गर्दी कापत मी अनेकांच्या मागे चालले होते.सगळेजण देवळाकडे  निघाले होते. मी ही त्यांच्यामागे गेले. ज्ञानेश्वरांच्या समाधीकडे आम्ही धावत होतो. माउलींचा गजर होत होता. लोक असतील तिथून हात जोडत होते. एकमेकांना  सांभाळत, तर कधी धडपडत आम्ही पुढे सरकत होतो.माझ्यासाठी हे सगळेच नवीन होते. कोणीही ओळखीचे माझ्या बरोबर नव्हते. त्यामुळे माझी अधिकच मजा होती. विचारांचे कोणतेही ओझे बाळगायचे नाही. चूक कि बरोबर मला माहित नाही.पण एवढ्या लोकांना कोणती प्रेरणा  वारी करायला लावते याचे मला कोडे होते आणि ते मला समजून घ्यायचे होते.कोणाचाही सल्ला मी मानला नाही.त्यामुळे माझ्या मित्र मैत्रिणी म्हणायला लागल्या की बाई ग आनंदाचे निधान शोधता शोधता तुझे निधन व्हायचे .कोणाचे तोंड थोडेच धरता येते.पण टाळी देण्यासाठी मात्र हात धरता येतो.मी ही हसून टाळी दिली आणि माझ्या शोधाला सुरुवात केली.

  पाठीवर एक पिशवी  घेवून मी आळंदीला येवून पोहचले.आळंदी ते पुणे असा पायी प्रवास करून बघायचा.मग पुढचे पुढे बघू.सकाळी लवकर उठून मी इतरांच्या मदतीने तयारीला लागले. इंद्रायणीला पाणी सोडलेले होते ,मस्त पाण्यात आंघोळ केली, तरी शेजारीण म्हणाली, “चल पाण्यात लई खेळू नकोस, लवकर निघायला हवं”.तिचं ऐकून मी ही शाळकरी पोरी सारखी निघाले.कारण एवढ्या माणसांत अंघोळ करण्याचे तंत्र तिनेच मला शिकवले होते.मला कुठे काय येत होते. अंघोळीच्या वेळी  ती अभंग म्हणत होती, माउलीला आळवत होती. सारखं तोंडात गाणं होतं. तिचा आनंद सगळीकडे भरून राहिलेला होता.कोण कुठून आले याची आम्ही काहीही चौकशी केली नाही. आधी कळसाला नमस्कार करायचा होता. माउलींच्या आजोबांच्या घरी जायचे होते.सगळी रीत तिला माहिती होती.मी फक्त अनुकरण करत होते.

    पालखीच्या सोबतीने आम्ही पुण्याच्या दिशेला निघालो. सगळं शिस्तीत चालू होते. गर्दी होती पण ती आपल्या मस्तीत होती.तिला फक्त माउली दिसत होती.आणि मला या लोकांच्या चेहऱ्यावरचा आनंद.नक्की काय मिळणार मला याचा मला काही तासातच विसर पडला होता.मी तिथे होते फक्त बास. दुसरे काहीही नाही.माझं नाव, गाव,काम काहीही माझ्या बरोबर नव्हते. कोणाला त्याच्याशी घेणेही नव्हते. चला सुरुवात तर छान झाली. पाऊले मार्गी लागली म्हणायची.

चेहरा

चेहरा

  तुमच्या चेहऱ्यावरून तुमचे मन वाचता येते. चेहऱ्यावरून लोक भविष्य सांगतात. त्यांचा चेहरा बघण्यासारखा झाला होता. तिचा चेहराच पडला.असं आपण सारखं येता-जाता चेहऱ्यावरून बोलत असतो आणि स्वतःच्या चेहऱ्यावर हात फिरवत असतो. ज्याला दाढी असते तो दाढी कुरवाळतो, ज्याला  मिशी असते तो मिशी सारखी करतो. ज्याला दोन्ही नसेल तो स्वतःच्या गालावरून हात फिरवतो. स्त्रिया घाम पुसतात, स्वतःच्या गालावरून हात फिरवतात, कानातलं नीट करण्याच्या बहाण्याने गालावरून हात फिरवतात. स्वतःचा चेहरा नीट ठेवण्याचा आपण आटोकाट प्रयत्न करत असतो.

     राजकारण्यांविषयी इथे काही बोलायला नको खरं तर. पण मला हे पटलंय की आपल्या संपूर्ण जीवनात राजकारण असतंच.  आज आपण सत्ताकारणाला राजकारण म्हणतो. पण तसं काही नाही. राज्यात, देशात चाललेल्या प्रत्येक घटनेला,प्रसंगाला, त्यामागच्या कारणांना राजकारण म्हणतात. ते सकारात्मक पद्धतीने कसं होईल हे सुद्धा एक प्रकारे राजकारणच असतं . विषयांतर झाले खरे. पण राजकारणी सुद्धा आपला चेहरा लपवतात किंवा त्यांच्या पक्षाचा जो अजेंडा असतो तोच त्यांचा चेहरा असतो.

     असं हे सगळं चेहरापुराण सांगायचं कारण म्हणजे माझं होस्टेल. मी आठवण म्हणून माझ्या होस्टेल मध्ये गेले आणि मला आमच्या गंमतीजंमती आठवल्या. आम्ही सगळ्याजणी नोकरी करणाऱ्या होतो. आमच्या पैकी बऱ्याचजणींना सकाळी दहा वाजता ऑफिस गाठायचं असायचं . त्यामुळे आमची धावपळ व्हायची . त्यात काही अशा मुली होत्या की त्यांना सकाळी सकाळी विशिष्ट मुलीचाच चेहरा पहायचा असायचा. म्हणजे त्यांचा दिवस चांगला जाईल असा त्यांना विश्वास होता. त्यामुळे त्या रूम मधून बाहेर पडतांना टॉवेल घेवून बाहेर पडायच्या.आपल्याला हवा तो चेहरा समोरून येतोय असं दिसलं की त्या त्या चेहऱ्याकडे बघून हसायच्या आणि मगच पुढचं आवरायला घ्यायच्या. काहीजणी तर तो चेहरा ज्या रूम मध्ये राहतो  तिथलं दार ठोठवायच्या .तीच मुलगी दार उघडायला आली तर बरं नाहीतर पंचाईत व्हायची. अशा खूप गंमतीजंमती होस्टेल मध्ये चालायच्या .

     आमच्या बरोबर जरा प्रौढ बाई राहत होत्या. त्यांना संजय दत्त फारच आवडायचा.त्यामुळे त्यांनी संजय दत्तचे मोठं पोस्टर लावून ठेवले होते.त्यामुळे उठल्यावर संजयचा  हसरा चेहरा त्यांना दिसायचा. मग त्या खुश होत असत. त्यांनी त्यांचा प्रश्न असा सविनय सोडवला होता. त्यांना अंघोळीला मात्र वेळ लागत असे. त्यांनी बाथरूम अडवून ठेवू नये व लवकर बाहेर यावे म्हणून आम्ही , ज्यांना घाई आहे अशा तिथेच गप्पा मारत बसायचो.त्यात मुद्दाम संजय दत्तचा उल्लेख करायचो. मग कधी त्याची गाणी लागली आहेत, सिनेमा लागला आहे, अशा चाटा मारत असायचो. आतली कडी उघडण्याचा आवाज यायला लागला की पटकन पळून जायचो. त्या बाई टीव्ही रूम मध्ये जावून बघायच्या की खरच गाणी लागली आहेत की नाही तोपर्यंत आम्ही बाथरूम गाठत असू. आम्ही त्यांची अशी गंमत करत असू पण त्यांनी आमच्यावर खूप माया केली. आम्ही कामावरून जर कधी उशिरा आलो तर त्या आमचे वाळलेले कपडे गोळा करून आण्याच्या, त्यांच्या व्यवस्थित घडी करून ठेवायच्या.आम्ही thank you म्हटलं तर त्या म्हणायच्या, ‘ एक संजय दत्तचा सिनेमा दाखव म्हणजे झालं.’असं म्हणतांना त्या खूप गोड हसायच्या.त्यावेळी त्यांचा चेहरा पाहत रहावा इतका देखणा दिसायचा.अशावेळी मला बोरकरांच्या कवितेची ओळ आठवायची,”  देखणे ते चेहरे जे प्रांजळाचे आरसे, गोरटे की सावळे या मोल नाही फारसे’आम्ही त्यांच्या पेक्षा वीस वीस वर्षाने लहान होतो.त्यांचं दुःख त्या कधी बोलून दाखवत नसत.पण कळत असे त्यांचे एकाकीपण.हे  एकाकीपण त्यांना परिस्थितीमुळे आलं होतं की , त्यांना कोणी बळजबरीने स्वीकारायला लावलं होतं,की त्यांनी आपणहून स्वीकारलं होतं कोण जाने. संजय दत्त मागचा हा त्यांचा चेहरा असा कधी कधी आम्हांला दिसत असे.

    होस्टेल मधील ज्या मुलींना सकाळी सकाळी विशिष्ट चेहराच पाह्याचा असायचा , त्या जर आम्हांला कधी भेटल्या तर आम्ही त्यांना म्हणायचो,

“ मेरे चेहरे पे क्या जादू है”

किंवा

“चेहरा क्या देखते हो ,दिल में उतर कर देखो ना’

    आमच्या अशा टवाळीने त्या अधिकच चिडायच्या.मग आमचा चेहरा कधीच दिसणार नाही याची काळजी त्या घ्यायच्या.

     आज मी पाहिलं तर होस्टेलचा चेहरा-मोहरा पार बदलला आहे. पूर्वी आठ वाजे पर्यंत बाहेर राह्यची परवानगी होती.नर्सेसना त्यांच्या दवाखान्यातून शिफ्ट चे पत्र आणावं लागत असे.पण आता बहुतांशी मुली बीपीओ ट काम करतात.आय टि क्षेत्र विस्तारत आहे.त्यामुळे होस्टेल रात्री सुद्धा जागंच असतं .नवीन येणाऱ्या मुली आता होस्टेलचा मूळ शांत आणि सुरक्षेचा चेहरा बदलतील. तो अधिक वेगाचा आणि आधुनिक होईल.अर्थात असा वरवरचा कितीही बदल झाला ,नवीन रंग रंगोटी झाली, सुरक्षेची विविध साधन आली तरी आपण आतून अधिक मजबूत आणि उदार होत आहोत का? आम्ही सुरक्षेच्या नावाखाली चिखलात स्वतः ला रोवत नाही ना? हे ही पाह्यला हवं. मग आमचा स्वतःचा आणि रक्षकांचा चेहरा लक्षात येईल. असं वाटतं . 

मौन

मौन

     मौन म्हणजे शांत बसणे , न बोलणे, गप्प राहणे.एवढाच अर्थ मला माहित होता. घरच्या घरी मौन ठेवण्याचा कितीही प्रयत्न केला तरी ते होत नसे.प्रत्येक गोष्टीवर प्रतिक्रिया दिली नाही तर जणू माझं अभिव्यक्त स्वातंत्र धोक्यात येईल असेच मला वाटत असे.
   मौन पाळणारी फारशी माणसं मला माहित नव्हती.काही माणसं जेवतांना बोलत नाहीत ,पण ते खाणाखुणा करून जाम त्रास देतात. त्यांच्या बरोबर जेवायला बसल्यावर आपल्याला त्यांच्याकडेच सारखं बघावं लागतं.मौन म्हटल्यावर मला गांधीजींच मौन आठवलं. ते त्या काळात कोणाशीही बोलत नसत. मी वर्धाला त्यांच्या आश्रमात गेले होते तेव्हा तिथे जेवणाच्या खोलीत एक पाटी लावलेली होती.त्यावर लिहलेलं होतं,जेवणा बद्दल काही सांगायचे असेल तर नंतर एक चिठ्ठी लिहून द्यावी. प्रत्यक्ष कोणालाही काही सांगू नये.म्हणजे स्वयंपाक करणाऱ्या व्यक्तीला वाईट वाटणार नाही.म्हणजे शांत बसून समोर आलेलं अन्न शांतपणे  खाणं  आलं .तेव्हापासून मला मौनाचे जास्तच आकर्षण वाटू लागले.आपणही एकदा मौन पाळले पाहिजे असे वाटत होते पण ते कसे साध्य होणार हे माहित नव्हते.

     आपल्याला गांधीजी आणि विनोबा भावे यांचेच मौन माहिती आहे. इतर हजारोंच्या संख्येने असणारे बाबा लोक दुसऱ्याला मौन पाळायला सांगतात. स्वतः मात्र काहीही फेकत असतात. गांधीजी आणि विनोबाजी ही  खऱ्या अर्थाने महान माणसे.मला त्यांच्या सारखे कठोर मौनात  रहाणे कसं जमणार? शिवाय घरातील माझी माणसे? येणारी जाणारी, पत्ता विचारणारी? विक्रेते यांना मी मौनात आहे हे कसं कळणार?पण तरीही मला मौन पाळायचे होते. म्हणून मी विपश्यनेचा मार्ग निवडला. दहा दिवस तिथे रहायचे आणि मौनात रहायचे.

     मी ज्या दिवशी त्या शिबिराला गेले तेव्हा तिथे सांगितले की , मौन म्हणजे बोलणे तर बंदच ,पण त्याच बरोबर खाणाखूणा ,स्मित , डोळ्यांची उघडझाप हे काहीच करायचे नाही. फक्त श्वासावर लक्ष ठेवायचे.तिथे आलेल्या सगळ्याजणी माझ्या सारख्या नवीन होत्या. त्या त्यांच्या मैत्रिणींबरोबर आलेल्या होत्या. मी एकटीच गेले होते. मला त्यांच्या जवळ जावून बोलावेसे वाटायचे.मग मी विचार करायचे की , आता बोलणं गरजेचे आहे का?या सगळ्याजणी मला इथे भेटल्या नसत्या तर मी काही त्यांना शोधून काढले नसते.तर आता शांत रहायचे.बाहेर आणि आत काय चालू आहे हे फक्त बघायचे. पहिल्या दिवशी मला त्रास झाला.शब्द पार ओठापर्यंत येऊन पोहचायचे आणि मग त्यांना कळायचे की , बाहेर येण्याची गरज नाही.

   मग माझ्या लक्षात आले की, काहीवेळेस म्हणजे बहुतांशी वेळा मी उगीचच बोलत असते तेवढे बोलण्याची गरज नाही.बघा मौन होते त्यामुळे माझी निरीक्षण शक्ती वाढली.मला इतर लोक कसे बोलतात हे ही आठवले.लोकांचे चेहरे मी वाचू लागले.

    आपल्या अवतीभवती लोक सतत बोलत असतात. प्रत्येकाची बोलण्याची तऱ्हा वेगळी असते.कोणी इतके घाईत बोलतात   की, शब्दांचे पाय एकमेकांत अडकून ते एकमेकांवर आदळतात.समोरच्याला फक्त एक आवाज येतो बस.तर काहीजण एक शब्द आत्ता तर दुसरा शब्द एक की.मी. अंतर चालून झाल्यावर. मध्ये एक मोठी शांतता.तर काहीलोक माझ्याशी बोलत आहेत की समोरच्या सोफ्याशी मला कळत नाही.मग मी सोफ्यावर जावून बसले तर ते खुर्चीकडे पाहतात. ही माणसे कधीही डोळ्यात डोळे घालून बोलत नाही.काही लोक तर निष्कारण आपण खूप महत्वाचे आणि समाजाचे भले करणारे बोलत आहोत असे तावातावाने कपाळावर आठ्या पाडून बोलतात. काहींना फक्त सूत्र सांगायची सवय असते.आपण बाकी गणित सोडवत बसायचे.

    दहा दिवस मौनात रहाण्याचा मला खूप फायदा झाला.मी लोकांचे बोलणे अधिक लक्षपूर्वक ऐकू लागले.त्यावेळी मला जाणीव झाली की आपण खूप वेळा निरर्थक बोलत असतो.सोलापूरला आमच्या शेजारी होते,ते बोलत असतांना प्रत्येक दोन तीन शब्दा नंतर ,’काय आलं का लक्षात ? असं विचारायचे.माझ्या मुलाचे शिक्षक होते ते नेहमी ‘साधारणतः ‘ असे म्हणायचे.मुलगा लहान होता त्यालाही तशीच सवय लागली होती.काहीजण तर अरे व्वा! असं म्हणून आपल्याला गोंधळून टाकतात.

    मौनाने मला शहाणं करण्याचे व्रतच घेतले.आपल्यातलं क्षुद्रत्व समजण्यास मदत केली.आजूबाजूला शब्दांचे डोंगर उभे करणारी माझ्या सारखी सामान्य माणसे तरहोतीच पण  नेते मंडळी मोठ्या प्रमाणावर होती.खरच ह्या शब्दांचा प्रत्यक्ष कचरा झाला असता तर ?म्हणजे कागद, भाजीपाला,इतर प्लास्टिक,इतर नको असलेल्या वस्तू,ज्या आपण कचरा कुंडीत फेकतो तसा कचरा. जो जागा व्यापतो.अशी जागा शब्दाने व्यापली असती तर  आपल्याला रहायला जागाच राहिली नसती.आपण विनाकारण घरात, बस मध्ये, रस्त्यावर मधोमध गाड्या उभ्या करून,व्यासपीठावर,शब्द फेकत असतो.ते कितीतरी वेळा उपद्रवी,दुबळे आणि निष्क्रिय असतात.पण आपल्याला वाटते की आपल्या हालचालींनी त्यांना जिवंत करू.मग आपण जोरजोरात हालचाली करतो. नाहीतर त्या शब्दांवर जोर देतो आणि बोलत सुटतो.

   आपण ऐतिहासिक वास्तू पाहायला जातो तेव्हा तर बोलण्याचा अगदी कळस करतो. त्या वास्तूचा अनुभव न घेता आपली छाप त्यावर मारायला बघतो.तिथे बोलून गोंधळ माजवतो.खरं तर असं आणि इतकं बोलणाऱ्याला काही शिक्षा करायला हवी.म्हणजे न बोलण्याची वगैरे.

  मौनात असलं की निसर्गातील भाषा कळायला लागते.फुलणाऱ्या फुलात, हिरव्यागार वनराईत भाषेचे सौंदर्य लपल्याची जाणीव होते.ते आपल्या रंगाने,  गंधाने एकमेकांशी बोलतात.वारे  ही आपल्याशी बोलत असते.निसर्गाकडे  शब्द नाहीत पण आपण शांत असलो की आपल्याला कळते त्याला काय म्हणायचे आहे ते.पण तेवढा अवसर आपण स्वतः ला देत नाही आणि इतरांच्या अवकाशवरही आपण गोंधळ घालतो.

सण ,उत्सवाच्या वेळी तर विचारायलाच नको.मोठ मोठ्या आवाजात बोलणे, गाणी वाजवणे.त्याबद्दल कोणी चुकून काही म्हटले तर आमची अस्मिता लगेच दुखावते. काय असते ही अस्मिता? ती फक्त सण , उत्सव आणि त्या समाजातील थोर व्यक्तींच्या जन्म , मृत्यूदिनीच का असते? आपण रस्तावर आलो म्हणजे आपण काहीतरी करतो आहोत हे इतरांना सांगण्यासाठी आपण असे करतो का?आतून आपण सुधारत आहोत का?खरच आपल्याला अस्मिता आहे? एखादा सण, उत्सव,आपण डॉल्बीच्या कर्कश आवाजात जेव्हा साजरा करतो तेव्हा मात्र आपली माणसं काय म्हणत आहे हे ही जसं आपल्याला कळत नाही तसंच आपलं मन नक्की काय बोलत आहे हे ही ऐकू येत नाही.थोडं तरी शांत व्हा आणि दुसरं काय म्हणत आहे हे ऐका तरी .ही माझी विनंती आहे.’आवश्यक असेल तरच बोला.’आपण एकमेकांना समजून घेऊ या.

शोध

  ज्या काळात ,ज्या समाजात , ज्या वर्गात, ज्या कुटुंबात आपला जन्म होतो त्यातून जगण्याकरता बरेच काही  मिळते. पण ते पुरेसे नसते. विशेषतः  सामाजिक आणि वैयक्तिक संक्रमण काळात त्याचा अपुरेपणा जास्त जास्त जाणवू लागतो. तो  जाणवल्यावर जी अस्वस्थता निर्माण होते  ती वाढता वाढता कधी ती तुमच्या आयुष्याला मुळापासून हादरा देते, अशावेळी तुम्हांला  चौकटीबाहेरचा आधार शोधावा लागतो. तो आधार कधी एखादी व्यक्ती असते, एखादी विचारप्रणाली असते किंवा एखादे पुस्तक असते. मग आपण त्या पुस्तकाला आपल्या मिठीत घेतो, आपलेसे करतो, सामावून घेतो. त्यातून मिळालेल्या नवीन उर्जेने प्रेरित होवून दुसऱ्या पुस्तकाचा शोध घेतो.

  अवघ्या विश्वाविषयी --- त्यातल्या सगळ्या बऱ्यावाईटा सकट ---आजही मला लहान मुलासारखी निरागस कुतूहलाची भावना टिकवून धरता आली आहे. त्यामुळे उत्सुकतेने आपोआपच वाचन होते.

     या वाचन आणि लेखनाने मला काय दिले याचा मी विचार करते तेव्हा लक्षात आले की, मी स्वतःच अंशाअंशाने स्वतःला मुक्त करायला शिकते आहे. अंतर्विरोधाशी मुकाबला करीत हे साधता आले तर पाहायचे.माझ्या मनात त्याबद्दल काय आहे याविषयी आज मी लिहित आहे.

      मी विवाहित स्त्रीवादी आहे.म्हणजे नेमके काय?तर दोन दिशांमध्ये माझी ओढाताण होते. एका बाजूला परंपरागत मुल्ये,संकेत,रीतीरिवाज ,आणि दुसऱ्या बाजूला स्त्रीवादी विचारप्रणालीशी असलेली माझी बांधिलकी- विश्वास म्हणू हवे तर.मला रीतीरिवाजांत एक प्रकारची सुरक्षितता ,स्वस्थता जाणवते.पण या रीतीरिवाजांनीच स्त्रीला दुय्यम नागरिकत्व दिले, ही गोष्ट आवडत नाही. मला पुरुषाशी असलेले दिर्घकालीन ,दृढ नाते आवडते,पण तिला कुणी ‘अर्धांगी’ म्हटले, की मला  आवडत नाही.पूर्ण पुरुष असतो, मग पूर्ण स्त्री का नाही?मला कुटुंब, कुटुंबातील विविध नात्यांनी आपल्याजवळ आलेली माणसे हवीशी वाटतात.इथे मला माझ्या स्त्री वादी  विचारांनी खूप मदत केली. माझी आई,बहीण,आत्या, मावशी काकू  आणि माझ्या सासवा, नणंदा ,जावा यांच्या कडे मी व्यक्ती म्हणून पाहायला शिकले.कोणाच्याही वागण्याचे विश्लेषण करतांना त्यांच्या आतल्या अंतर्विरोधाचा मी विचार करू लागले.आणि त्यातून मी त्यांना किती समजून घेऊ शकले ते माहित नाही पण मला स्वतःला समजून घेण्याच्या प्रक्रियेत मी अधिक सजग झाले.मग मात्र मला स्त्री वादा पेक्षा मानवतेची कल्पना अधिक व्यापक आहे, हे पटले.पण तरीही  माझ्या मनात प्रश्न येतो की,या जाणीवा बऱ्याच आधी झाल्या असत्या, तर त्यामुळे चित्र फार बदलले असते का? हे अंतर्विरोध नाहीसे झाले असते का? मला तसे वाटत नाही. कारण तो स्त्री जाणीवेचाच एक शाश्वत भाग आहे.मला वाटते आपल्याला मुळे ( रुट्स )हवी असतातच.पण त्या मुळांनीच जर करकचून बांधले ,तर म्हणजे A married feminist wants roots,but doesn’t want to feel rooted”. पण त्यातील अमुक बंधने नकोत, या भावनेतून तर विविध प्रकारचे अंतर्विरोध तयार होतात.

  तरीही प्रश्न राहतोच,मग याला मार्ग कोणता? मार्ग एकच. गुंता सोडवत राहायचे,आपले कुटुंबाशी, व्यवसायाशी, समाजाशी असलेले नाते शोधत राहायचे. समांतरपणे  शरीराशी- आणि फक्त स्वतःशी असलेले नातेही. कारण ते अधिक महत्वाचे. तो शोध लागत राहिला, तर मग फार ओढाताण होणार नाही. फार तुटल्यासारखेही वाटणार नाही. हा शोध घेणे सोपे नाही. त्यामुळे सापडलेले मार्ग नि:शंकपणे चोखाळणे हे ही सोपे नाही.हे ठाऊक असले, तरी थांबायचे नाही.मला वाटते शोधातूनच आपले दुभंगलेपण,गोंधळलेपण कमी होत जाईल. विरोधातून विकास साधत जाईल.जीवनाच्या या वाहत्या प्रवाहात आपणही अखंडपणे बदलत राहावे आणि अखेर कुठेतरी आपल्या ‘स्थायी’पणाला भिडावे. तसे कधीतरी घडेल या विचारानेच मी फार सुखावते, थरारून जाते.

. खरं स्वातंत्र्य

     “ स्वतःच्या आरोग्याची काळजी घ्यायला तिला सांगा ‘असं मिलिंद  त्याच्या  डॉक्टरला सांगत होता.असं म्हणतांना तो सानिया  कडे बघत होता.नंतर तो  तिला म्हणाला की, “प्रेमाने  तुझी आरोग्याची काळजी घेण्यास  सांगणे हा माझा हक्कच आहे.” हे ऐकून पहिल्यांदा तिला बरे वाटले आणि नंतर तो तिला डॉमिनेट करत आहे असे तिला वाटले.जेव्हा ती अलेन ला त्याचे जेवण वेळेवर घ्यायला सांगा,असं डॉक्टरांना सांगायला सांगते तेव्हा तो तिचे हे त म्हणणे तो मान्य करतो.पण याऐवजी जर ती म्हटली की,’माझे वडील एवढे काम करायचे पण ते तुझ्या सारखे नव्हते.ते वेळेवर जेवायचे ,तू का वेळेवर जेवत नाही? तर मग अलेनचा  चेहरा हा सगळ्या शहरात लांबोडा होतो.त्याला वाईट वाटते.

   आपण आपल्यावर लागलेली लेबलं स्वीकारू शकत नाही,हाताळू शकत नाही.त्या शिक्कां बरोबर आपला  अहंही गुंतलेला असतो.ते आपल्या  मनाच्या जवळ जातात.लेबल लावून  जे बोलले जाते ते फारसं चांगलं नसतं.म्हणून तर आपण लहान मुलांना लेबल लावू नका असं सांगत असतो.

  जर आपण आपल्या जोडीदाराला हे सांगितलं,” हिरव्या पालेभाज्या तुझ्यासाठी चांगल्या आहेत” तर तो त्या घेईल. त्या ऐवजी जर आपण  म्हणालो की,” पूर्ण शाकाहारी असल्या कारणाने मी तुला सुचविते तू पालेभाज्या खायला सुरुवात करावी” तर तो तुमच्याशी वाद घालेल.लेबल “शाकाहारी” अडचण उभी करते.

   जर आपण  म्हटलं,” क्षमा कर ज्यांना ,ज्यांनी दुखावले आहे त्यांच्यावरही प्रेम कर”तुमचे हे म्हणणे तो मनावर घेईल.पण जर आपण त्याला  सांगितलं,” खरी धार्मिक  म्हणून मी तुला  विनंती करते  की, त्या व्यक्तीला  क्षमा कर आणि शत्रूवर सुद्धा प्रेम कर” तर मग तुम्ही त्याचा लगेच शत्रू व्हाल. “धार्मिक  “ या लेबल मुळे समस्या निर्माण होईल.

   आपण आपल्या पत्नीला /जोडीदारणीला म्हणालात की ” आपली विमानतळ सुद्धा व्यवस्थित व्हायला हवीत” ती हे  म्हणणे मान्य करेल.पण जर तुम्ही तिला सांगितलं की,” सिंगापूरला राहतो आहे म्हणून  मला माहित आहे की विमानतळ किती व्यवस्थित असू शकतात ते.मला असे वाटते की आपलेही विमानतळ हे तसेच व्हायला हवे होते” आणि अशावेळी तुम्हांला देशा बाहेरचे समजले जाते.

    हा मानवी स्वभाव आहे.माणूस जेव्हा लेबलांना धैर्याने सामोरे जातो तेव्हा ,त्याच्यावर त्याचा काही परिणाम होत नाही.पण जेव्हा तो बचावात्मक पवित्रा घेतो तो स्वतःला सिद्ध करत राहतो. लेबल आपल्याला आपल्यात काही कमी आहे अशा भावनेचे दुःख देतात.

        आपल्याला  लेबलची काय गरज असते? एखादी विशिष्ट जागे मुळे/पदामुळे आपला  गौरव होती की आपल्या  मुळे त्या पदाचा गौरव होतो?खुर्चीला आपली  गरज आहे की आपल्याला  खुर्चीची गरज आहे?जर विशिष्ट लेबल मुळे आपण  ओळखले जाणार असू  तर त्या शिवाय आपण  काहीच करू शकणार नाही.जो लेबलच्या सहाय्याने जगतो त्याचे नातेसंबंध हे खोलवर नसतात.जर आपण  त्या लेबलला काही मूल्य दिलं तर आपल्याला  लेबलची गरज भासणार नाही.मग ती एक चांगल्या नातेसंबंधाची सुरुवात होईल.

    एक माणूस गुरु कडे आला,आणि म्हणाला,गुरुजी मला तुमचा शिष्य करून घ्या”त्यांनी विचारले,तू कोण आहेस? त्याने त्याचे नाव सांगितले,ते म्हणाले,”अरे हे तर तुझे नाव आहे,”मग त्याने सांगितले की मी व्यावसायिक आहे” तो तर तुझा उद्योग आहे,गुरुजी म्हणाले.ते सोडून तू कोण आहेस ते सांग ?तो म्हणाला,” मी पुरुष आहे” ते तर तुझं लिंग आहे” ते सोडून तू कोण आहेस ते सांग? तो म्हणाला,” गुरुजी मला माहित नाही मी कोण आहे ते? यावर गुरुजी म्हणाले,हे योग्य आहे,आता खरी सुरुवात होवू शकेल.जेव्हा तुम्ही तुमची सगळी लेबल टाकून देतात आणि तुमचे तुम्ही असतात तेव्हा शोध घेण्यास सुरुवात करू शकतात.तुमचे व्यवसायाचा उपयोग एखादा पुजाऱ्याकडे होवू शकतो.

  स्वतःला आणि इतरांना सुद्धा त्याचे लेबल टाकून देण्यास मदत करायला हवी.आपण आपले .असणे  पुरेसे असतो.हिच  प्रत्येक गोष्टीची सुरुवात आहे.जेव्हा आपण आपले  पुरेसे असतो  तेव्हा त्याला स्वातंत्र्य म्हणतात,खरं स्वातंत्र्य.